Jun 042012
 


Մայիսի 28-ից մինչև հունիսի 1-ը Մ.Վ. Լոմոնոսովի անվան Մոսկվայի պետական համալսարանում տեղի ունեցան Եվրասիական աստղագիտական ընկերության (ԵԱԱԸ) 11-րդ հաշվետու-ընտրական համագումարը և «Աստղագիտությունը տեղեկատվական պայթյունի դարաշրջանում. արդյունքներ և խնդիրներ» թեմայով գիտական կոնֆերանսը, որոնց մասնակցեցին մոտ 250 գիտնականներ: Կոնֆերանսին լսվեցին և քննարկվեցին աստղագիտության զանազան ոլորտներին առնչվող զեկուցումներ, որոնք բաժանված էին մի շարք զուգահեռ նստաշրջանների` «Աստղաչափություն և երկնային մեխանիկա», «Արեգակ», «Աստղեր, մոլորակային համակարգեր և միջաստղային միջավայր», «Ժամանակակից աստղաբաշխություն», «Արտագալակտիկական աստղագիտություն», «Վիրտուալ աստղադիտարաններ», ինչպես նաև «Աստղագիտության դասավանդում և մասսայականացում» թեմաներով: Առանձնահատուկ ուշադրության էին արժանի Երկրի պտույտի առանձնահատկություններին, Լուսնի վրա ջրի հայտնաբերմանը, Երկրի համար վտանգավոր աստղակերպերին և գիսավորներին, Արեգակի ակտիվության ներկայիս փուլին, աստղաքիմիային և աստղերի առաջացմանը, սև խոռոչներին, տիեզերաբանության զանազան հարցերին, տիեզերական աստղադիտարանների նոր նախագծերին և վիրտուալ աստղադիտարաններին նվիրված զեկուցումները: Համագումարը քննարկեց ԵԱԱԸ կատարված աշխատանքները, առաջիկա անելիքները, նախկին Խորհրդային Միության տարածքում աստղագիտության զարգացման հեռանկարները, այդ թվում` գիտական համագործակցության ընդլայնումը, հետագա տարեկան համաժողովների, գիտական կոնֆերանսների և դպրոցների կազմակերպումը և այլն:
Continue reading »

Jan 072011
 


Երկու Եվրոպական տիեզերագիտական կազմակերպությունների աստղադիտարանները համախմբեցին իրենց ուժերը, որպեսզի ուսումնասիրեն Անդրոմեդայի գալակտիկան տեսանելի լույսային ճառագայթներից տարբեր ալիքային տիրույթներում: Անդրոմեդայի գալակտիկայի՝ ինֆրակարմիր ալիքների տիրույթում երբևէ կատարված այս ամենամանրակրկիտ պատկերում Հերշելի անվան արտամթնոլորտային աստղադիտակը տեսնում է աստղի ձևավորման օղակները, իսկ ռենտգենյան տիրույթում աշխատող XMM-Նյուտոն արտամթնոլորտային աստղադիտակը հայտնաբերում է մեռնող աստղեր, որոնք դեպի տիեզերք ռենտգենյան ճառագայթներ են արձակում :

ESA-ի Հերշել և XMM-Նյուտոն տիեզերական աստղադիտարանները որպես թիրախ ընտրել էին Անդրոմեդայի միգամածությունը` մեզ ամենամոտ գտնվող մեծ պարուրաձև գալակտիկան: Այն նման է մեր Գալակտիկային և պարունակում է մի քանի հարյուր միլիարդ աստղ: Սա Անդրոմեդայի գալակտիկայի ինֆրակարմիր ճառագայթներով երբևէ ստացված ամենամանրակրկիտ պատկերն է, որը հստակորեն ցույց է տալիս, որ դեռ շատ աստղեր են առաջանում:

Անդրոմեդայի գալակտիկայի այս “հերշելյան” ինֆրակարմիր նկարում պատկերված են փոշու օղակներ, որոնք այնտեղ գազա-փոշային մեծ պաշարների առկայութան նշան են: Հենց այդ գազա-փոշային ամպերում էլ ձևավորվում են նոր ծնվող աստղերը: XMM-Նյուտոն աստղադիտակով ստացված ռենտգենյան պատկերում երևում են աստղեր, որոնք մոտենում են իրենց կյանքի վերջին: Եվ ինֆրակարմիր, և ռենտգենյան ճառագայթներով ստացված պատկերները հաղորդում են ինֆորմացիա, որն անհնար է ստանալ երկրի մակերևույթին տեղակայված աստղադիտակներով, քանի որ այս ճառագայթները կլանվում են երկրի մթնոլորտի կողմից:

Նյութի բնօրինակին կարող եք ծանոթանալ NASA-ի կայքում

Հավելյալ տեղեկությունների համար կարող եք այցելել ESA-ի կայքը

Թարգմանությունը` բանաս. գիտ. դր (PhD, Լեյդենի համալսարան) Հրաչ Մարտիրոսյանի
Հայոց լեզվի ու մշակույթի պատմություն

Jan 052011
 


Աստղերում եւ դրանց համակարգերում անկայունության երեւույթների ուսումնասիրության տրամաբանական շարունակությունը եղան գալակտիկաներում եւ նրանց համակարգերում անկայունության երեւույթների ուսումնասիրությունները:

Այդ հետազոտությունների համար ելակետային եղավ իրեն լիովին արդարացրած այն ընդունելությունը, որ գալակտիկաների աշխարհում անկայունության երեւույթներում նոր կառուցվածքային բաղադրիչների առաջացման հետ կապված` նյութի անհայտ վիճակների դրսեւորումները պետք է լինեն առավել հզոր եւ տեւական, քան աստղերի աշխահում է:

Ցույց տրվեց, որ գալակտիկաների տարածական բաշխման առավել բնորոշ առանձնահատկությունն է ֆիզիկական խմբերով` բազմակի գալակտիկաներով (բազմագալակտիկաներով), գալակտիկաների կույտերով եւն հանդիպելու նրանց հակումը: Պարզվեց, օրինակ, որ գալակտիկաների մեջ բազմակի համակարգերի հարաբերական քանակը ավելի մեծ է, քան աստղերի պարագայում:

Համբարձումյանի հետազոտությունները բացահայտեցին գալակտիկաների բաշխման մի ուշագրավ առանձնահատկություն. գալակտիկաների համակարգերը մեծ մասամբ դինամիկական առումով անկայուն են ու քայքայվող:

Այդ են վկայում ամենից առաջ բազմագալակտիկաների մեջ Օրիոնի Սեղանի տիպի անկայուն համակարգերի առատությունր, ինչպես նաեւ որոշ համակարգերում ներքին մեծ շարժումների առկայությունը։ Լուրջ հիմքեր կան համարելու, որ մի շարք բազմագալակտիկաներ եւ գալակտիկաների մեծ կույտեր ներկայումս քայքայվում են ի հետեւանք այն բանի, որ նրանց որոշ բաղադրիչներ ունեն համակարգից պոկվելու եւ հեռանալու համար անհրաժեշտ արագություն։
Continue reading »

Jan 042011
 


Իր գիտական գործունեության բոլոր փուլերում Վ. Համբարձումյանը մեծ ուշադրություն է նվիրել աստղերի եւ աստղային համակարգերի առաջացման ևւ զարգացման հարցերին։

Անկայուն աստղերի ֆիզիկային եւ աստղային համակարգերի վիճակագրական մեխանիկային նվիրված իր աշխատանքներում Վ. Համբարձումյանը գտավ աստղերի եւ աստղային համակարգերի վիճակներում տեղի ունեցող փոփոխությունների առաջին նշանները։

Նրա հետագա հետազոտություններն այդ ուղղությամբ 1947թ. հանգեցրին Գալակտիկայում նոր տիպի աստղային համակարգերի՝ աստղասփյուռների հայտնագործմանը։

Աստղասփյուռների հայտնագործման համար ելակետ հանդիսացավ ջերմ հսկա եւ գերհսկա աստղերի (O ևւ B սպեկտրային դասերի աստղեր) ևւ պայծառության անկանոն փոփոխություններ ու սպեկտրներում պայծառ գծեր ունեցող թզուկ աստղերի (T Ցուլի տիպի փոփոխական աստղեր) տարածական կուտակումներով հանդես գալու ձգտումը։ Այդ աստղերը երկնակամարում դասավորված են խմբերով։ նրանց տարածական բաշխման ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ այդ խմբերը տարածության մեջ զբաղեցնում են սահմանափակ ծավալներ, այսինքն, աստղերի ֆիզիկական համակարգեր են։

Աստղասփյուռները, ընդհանուր ֆիզիկական հատկանիշներ ունեցող աստղերի այդ համակարգերը, ի տարբերություն մինչ այդ հայտնի աստղային համակարգերի` աստղակույտերի, որոնք շատ լավ երևւում են երկնքի լուսանկարներում, անմիջականորեն չեն դիտվում։ Աստղերի միջին խտությունը աստղասփյուռներում փոքր է շրջակա դաշտի աստղերի միջին խտության համեմատ, ևւ նրանք կորչում են աստղային դաշտի ետնապատկերի վրա։ Սակայն աստղասփյուռները խիստ աչքի են ընկնում վերը նշված ֆիզիկական տիպերի աստղերի մեծ խտությամբ։

Continue reading »

Dec 182010
 

Բռնկվող աստղերի ճառագայթման յուրահատկությունները, մասնավորապես` բռնկման ընթացքում դրանց ճառագայթման մեջ անընդհատ առաքման ի հայտ գալը Վ. Համբարձումյանին հիմք են տվել տակավին 1953 թ. եզրակացնել, որ իրենց ֆիզիկական բնույթով բռնկվող աստղերը հարում են T Ցուլի տիպի աստղերին: Մեքսիկացի աստղագետ Գուիլերմո Հարոյի կողմից տարբեր աստղային համակարգերում` աստղասփյուռներում եւ համեմատաբար երիտասարդ աստղակույտերում բռնկվող աստղերի հայտնաբերումը ծանրակշիռ փաստարկ եղավ հօգուտ այս եզրակացության եւ ցույց տվեց բռնկվող աստղերի էվոլյուցիոն նշանակությունը:

1968 թ. Համբարձումյանին հաջողվեց ցույց տալ, որ բռնկվող աստղերը, իրոք, արտահայտությունն են թզուկ աստղերի զարգացման ամենավաղ փուլերից մեկի: Նա մշակեց աստղային համակարգում եղած հայտնի բռնկվող աստղերի մասին առկա դիտողական տվյալների հիման վրա ֆիզիկական խմբի մեջ եղած բռնկվող աստղերի լրիվ թվի գնահատման ինքնքտիպ վիճակագրական եղանակ: Այդ եղանակի կիրառությամբ Վ. Համբարձումյանը ցույց տվեց, որ Բույլք (Pleiades) համեմատաբար երիտասարդ աստղակույտում (տարիքը` շուրջ 70 միլիոն տարի) պետք է լինի առնվազն մի քանի հարյուր բռնկվող աստղ: Ապա, հաշվի առնելով աստղակույտի հայտնի ամբողջական զանգվածը, ինչպես նաեւ աստղակույտի մեջ մտնող չբռնկվող աստղերի զանգվածը, նա գնահատեց աստղակույտի մնացյալ աստղերի զանգվածը: Պարզվեց, որ վերջինս գործնականորեն համընկնում է գիտնականի կողմից ստացված` բոլոր ենթադրվող բռնկվող աստղերի գումարային զանգվածին: Այս կերպ ցույց տրվեց, որ աստղակույտի մեջ եղած ցածր լուսատվության բոլոր աստղերը պիտի լինեն բռնկվող:

Նկատի առնելով, որ այդ աստղերը կազմում են ֆիզիկական խումբ` աստղակույտ, նրանց համատեղ առաջացումը տարակույս չի առաջացնում: Հետեւաբար, հարկ է համարել, որ բռնկվելու ունակությունը զարգացման այդ փուլում գտնվող աստղերի բնորոշ առանձնահատկությունն է, իսկ ինքը` բռնկվող աստղի փուլը, օրինաչափ փուլ է թզուկ աստղերի կյանքում: Այսպիսով, հաստատվեց, որ բռնկվող աստղի փուլը, երբ աստղը ունակ է ժամանակ առ ժամանակ բռնկվելու, զարգացման ընթացքի մի փուլ է, աստղերի զարգացման ամենավաղ փուլերից մեկը, որով անցնում են բոլոր թզուկ աստղերը:

Continue reading »