Sep 162014
 

Scandinavian

ՑԵՂԱՍՊԱՆԱԳԵՏՆԵՐԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅԱՆ 12-ՐԴ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎԸ` ԵՐԵՎԱՆՈՒՄ

20-րդ դարի ցեղասպանությունների համեմատական վերլուծություն
Ցեղասպանագետների միջազգային ընկերակցության
12-րդ համաժողով
8-12 հուլիս 2015, Երևան

Հայոց ցեղասպանության թանգարան – ինստիտուտը 2015 թվականի հուլիսի 8-12-ը հյուրընկալելու է Ցեղասպանագետների միջազգային ընկերակցության (ՑՄԸ) 12-րդ համաժողովը, որի խորագիրն է «20-րդ դարի ցեղասպանությունների համեմատական վերլուծություն»:

Հեղինակավոր այս համաժողովի անցկացումը Երևանում աննախադեպ է լինելու թե՛ մասնակիցների քանակի, թե՛ ակադեմիական բարձր վարկանիշի և, իհարկե, Մեծ Եղեռնի հարյուրերորդ տարելիցի տեսանկյունից:

Համաժողովին իրենց մասնակցությունը կբերեն ցեղասպանագիտության և հարակից ոլորտների հարյուրավոր լավագույն մասնագետներ աշխարհի տարբեր երկրներից:

2015 թ. հուլիսին անցկացվելիք համաժողովը նվիրվելու է Հայոց ցեղասպանության 100-րդ, ինչպես նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և Հոլոքոստի 70-րդ տարելիցներին:
Continue reading »

Sep 132014
 
acde091e90

Աղթամար կղզին 20-րդ դարի սկզբին: Աղբյուրը՝ http://www.houshamadyan.org

Անցյալ տարի սեպտեմբերին Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի նախարարությունը թուրք գրականության լավագույն ներկայացուցիչներից մեկին՝ ազգությամբ քուրդ Յաշար Քեմալին պարգևատրեց «Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի» հուշամեդալով՝ «հայ ժողովրդի մշակութային ժառանգության նկատմամբ ունեցած խոր հարգանքի և քաղաքացիական խիզախումի, արդարության, ազատության և մարդկային արժանապատվության արժեքների հանդեպ նվիրումի և գրական վաստակի համար»։

Մասնավորապես, Յաշար Քեմալի ավանդը մեծ է հայկական ճարտարապետական գոհարներից մեկի՝ Աղթամարի Սուրբ Խաչ վանքի ավերումից փրկելու գործում:

Թուրքական հանրապետության հիմնադրումից հետո առանց տերերի մնացած հայկական մշակութային ժառանգությունը արդեն նոր պետությունում չունեցավ ապահով գոյություն: Հանրապետության առաջին տարիներից սկսած թուրքական իշխանությունները զանազան պատրվակներով («պետական կարիքների համար») ոչնչացնում էին հայկական վանքերն ու այլ հայկական կառույցներ: Այս քաղաքականության արդյունքում 1915թ. նախօրեին միայն Արևմտյան Հայաստանի տարածքում գտնվող 170 հազար հայկական հուշարձաններից այսօր պահպանվել է միայն 2-3 տոկոսը: Հայկական եկեղեցիների ավերման գործընթացը հատկապես մեծ թափ ստացավ 1950-ականներին Արևմտյան Հայաստանում: Ավերումից բացի կիրառվում էր նաև այլ մոտեցում. հայկական հուշարձանները կամ թողնվում էին անխնամ՝ ենթարկվելով գանձագողերի հարձակումներին (այդ մասին առանձին կպատմենք մեր առաջիկա սյունակներից մեկում): Կամ էլ դրանք իսլամացվում էին՝ դառնալով մզկիթներ:

Continue reading »

Aug 312014
 
Հայերը (պատ. խմբ.` Լ. Մ. Վարդանյան, Հ. Գ. Սարգսյան, Ա. Ե. Տեր-Սարգսյանց), ՌԳԱ Ն. Ն. Միկլուխո-Մակլայի անվան ազգաբանության և մարդաբանության ինստիտուտ, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ, Մոսկվա, «Наука» հրատ., 2012, 648 էջ, «Ժողովուրդներ և մշակույթներ» մատենաշար:
Հայերը (պատ. խմբ.` Լ. Մ. Վարդանյան, Հ. Գ. Սարգսյան, Ա. Ե. Տեր-Սարգսյանց), ՌԳԱ Ն. Ն. Միկլուխո-Մակլայի անվան ազգաբանության և մարդաբանության ինստիտուտ, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ, Մոսկվա, «Наука» հրատ., 2012, «Ժողովուրդներ և մշակույթներ» մատենաշար:

Ներկայացնում ենք ռուսաստանյան «Ժողովուրդներ և մշակույթներ» հիմնարար ազգաբանական մատենաշարի 19-րդ` «Հայերը» («Армяне») հատորը` նվիրված աշխարհի հնագույն ժողովուրդներից մեկի` հայերի պատմաազգագրական նկարագրին:  Continue reading »

Aug 122014
 

Dvin

Արսեն Է. Հարությունյան
ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի գիտաշխատող, պ. գ. թ.

 

Քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելուց հետո (301 թ.), Հայոց առաջին եպիսկոպոսապետ-կաթողիկոս Գրիգոր Ա Լուսավորչի[1]  (302-325) գլխավորությամբ Վաղարշապատում է հաստատվում հայրապետական աթոռը:

Հայոց Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո (428 թ.) Արևելյան Հայաստանն ընկնում է Սասանյան Պարսկաստանի գերիշխանության տակ: Հայաստանը վերածվում է պարսկական նահանգի` մարզպանության` Արտաշատ կենտրոնով: Պետականության բացակայության պայմաններում, արդեն իսկ V դ. կեսերին, Հայաստանի պարսկական մասում ստեղծվել էր անբարենպաստ իրավիճակ` պայմանավորված հիմնականում Պարսից Հազկերտ II (438-457) արքայի` Արևելյան Հայաստանի ներքին ինքնուրույնությունը վերացնելու, հայերին կրոնափոխ անելու և ձուլելու քաղաքականությամբ: Հիշյալ ժամանակաշրջանում հայ եկեղեցին ձեռնամուխ է լինում ժողովրդին համախմբելու և եկեղեցու ինքնուրույնությունը պահպանելու դժվարին գործին: «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարանում նշվում է, որ այդ շրջանում հայոց կաթողիկոսությունը «…հանձն է առել ազգային գերագույն իշխանությունն իրականացնելու առաքելությունը, պետականության բացակայության պայմաններում դարձել հայ նախարարություններին միավորող կենտրոն… գլխավորել է V դարի ազգային-ազատագրական զինված պայքարը պարսկական տիրապետության դեմ` հանձինս Հովսեփ Ա Հողոցմեցի, Գյուտ Ա Արահեզացի և Հովհաննես Ա Մանդակունի հայրապետների»[2]:  Continue reading »

Jul 052014
 
ՍՏԵՓԱՆՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԼԵՀԱՑԻՆ ԵՎ ՆՐԱ ՏԱՊԱՆԱԳԻՐԸ

 

Արսեն Է. Հարությունյան
ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի գիտաշխատող, պ. գ. թ.

«Բան է առաջին սկիզբն ամենայն գործոց
մարդկայնոց և այլք ամենայն սկզբունք նոցա
հնազանդին բանի,բայց զանազանապէս»:
                                                                                                Ստեփանոս Լեհացի
Մուտք

17-րդ դարի հայոց հոգևոր ու մշակութային կյանքում մեծ է նշանավոր հոգևորական, աստ­վա­ծա­բան, թարգմանիչ, բանասեր ու փիլիսոփա Ստեփանոս վարդապետ Լեհա­ցու դերը: Ծնվե­­լով Լվո­վում` նա 1630-ական թթ. տեղափոխվել է Վաղարշապատ, ձեռ­նա­դրվել վար­դա­պետ ու իր կյանքը նվիրել հայ եկեղեցուն՝ Ս. Էջմիածնում ու մերձակա վանքե­րում ծավալելով կրոնագիտական բուռն գոր­ծունեու­­թյուն: Ասվածի «լուռ վկան» է նրա տա­պանաքարը, որը գտնվում է Ս. Հռիփսիմե վանքի միաբանական գերեզմա­նոցում:

Անդրադարձը Ստեփանոս վարդապետի կյանքին ու հատկապես տապանաքարի արձանագրության վերծանմանը պայմանավորված է նրա մահվան տարեթվի շուրջ աղբյուրներում առկա վկայությունների հակասականությամբ, ուստի սույն հոդվածի խնդրո առարկան, նախ և առաջ, տապանագրի նորովի վերծանությունն է, ուր կճշտենք թվականն ընդգրկող հատվածը` փորձելով տալ վերջնական ու սպառիչ պատասխան:  Continue reading »

May 262014
 

SummerSchool

«Պրոսպեկտուս» տարածաշրջանային և քաղաքական հետազոտությունների կենտրոն ՀԿ-ն, ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը և Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամը՝ որպես ՀՀ նախագահի գործընկեր կազմակերպություն, 2014 թ. հուլիսի 29-ից 30-ը կազմակերպում են երկօրյա ամառային դպրոց հայոց պատմություն դասավանդող ուսուցիչների համար: Ամառային դպրոցին կարող են մասնակցել ՀՀ, ԼՂՀ և Սփյուռքի հանրակրթական և ավագ դպրոցի պատմություն առարկայի ուսուցիչները: Ծրագրին մասնակցող ուսուցիչները դասընթացն սկսվելուց առաջ կստանան նաև համապատասխան գրականություն՝ նախապես ընթերցելու համար, իսկ ավարտին՝ մասնակցության վկայագիր: 

Ամառային դպրոցի ընթացքում ձեռք բերված գիտելիքները կկիրառվեն դասավանդման գործընթացում: Ուսուցիչները հնարավորություն կունենան իրենց ձեռք բերած հմտությունները փոխանցել դասընթացին մասնակցություն չցուցաբերած դպրոցի կամ քաղաքի/մարզի դպրոցների ուսուցիչներին: 
Continue reading »

May 262014
 

Jschool

«Պրոսպեկտուս» տարածաշրջանային և քաղաքական հետազոտությունների կենտրոն» ՀԿ-ն, ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը և Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամը՝ որպես ՀՀ նախագահի գործընկեր կազմակերպություն, 2014 թ. հուլիսի 11-12-ին կազմակերպում են երկօրյա ամառային դպրոց լրագրողների համար:

Ծրագրին կարող են մասնակցել առնվազն երկու տարվա աշխատանքային փորձ ունեցող ՀՀ, ԼՂՀ և Սփյուռքի լրագրողները: Ծրագրին մասնակցող լրագրողները դասընթացը սկսվելուց առաջ կստանան համապատասխան գրականություն՝ նախապես ընթերցելու համար, իսկ ավարտին՝ մասնակցության վկայագիր: Դիմումներն ընդունվում են մինչև ս/թ. հունիսի 9-ը

Ամառային դպրոցի մասնակիցներից ընտրվելու են այն լրագրողները, որոնք սերտորեն համագործակցելու են ՀՑԹԻ-ի հետ Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցին ընդառաջ կազմակերպվող ծրագրերի լուսաբանման շրջանակներում: 
Continue reading »

May 082014
 

ham. patm. ambionԵՊՀ Պատմության ֆակուլտետի Համաշխարհային պատմության ամբիոնը և «Համաշխարհային պատմության հայկական ասոցիացիա» հասարակական կազմակերպությունը կազմակերպում են գիտաժողով` հետևյալ թեմայով.

«ԱՆՀԱՏԸ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀՈԼՈՎՈՒՅԹՈՒՄ»

Անհատի դերակատարության և պատմության ընթացքի վրա նրա ներգործության հարցը հումանիտար գիտությունների առանցքային խնդիրներից է: Պատմության տարբեր շրջափուլերում անհատների և նրանց սատարող հասարակական-քաղաքական ուժերի մշակած և փորձարկած ծրագերը դրսևորվում են տարբեր ներուժով և պատմության ընթացքի վրա ազդեցության աստիճանով: Անցումային դարաշրջաններում, երբ հանրույթը կանգնում է իր ապագայի ընտրության այլընտրանքների առջև, անհատների դերակատարությունը հույժ բարձր է: Ասվածը առավել քան կարևոր է արդի գլոբալացման համատեքստում:

Գիտաժողովի նպատակն է ապահովել ուսումնասիրության միջկրթանքային ընդգրկումը: Այն նախատեսվում է ոչ միայն երիտասարդ պատմագետների, այլև փիլիսոփաների, ընկերաբանների (սոցիոլոգների) մշակութաբանների, տնտեսագետների, քաղաքագետների, միջազգայնագետների համար:
Լավագույն զեկուցումները հրատարակվելու են առանձին ժողովածուով և էլեկտրոնային տարբերակով:

Գիտաժողովը տեղի կունենա 2014 թ. հունիսի 28-29-ը: Կարող են մասնակցել երիտասարդ հետազոտողներ, ասպիրանտներ, մագիստրատուրայի ուսանողներ և բուհերի բարձր կուրսերի ուսանողներ: Անհրաժեշտ է մինչև 2014թ. հունիսի 15-ը մասնակցության հայտն ուղարկել armworldhistory@gmail.com էլ. փոստի հասցեին: Հայտի ձևը կարող եք ներբեռնել այստեղից կամ գիտաժողովի ֆեյսբուքյան խմբի փաստաթղթեր բաժնից:

Continue reading »

Apr 062014
 

ngo

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՔԱՌՈՒՂԻՆԵՐՈՒՄ  

(Ցեղասպանություն, հակամարտությունների կարգավորում, սփյուռքահայ համայնքների հիմնախնդիրները) 

Երիտասարդ պատմագետների ասոցիացիա ՀԿ-ն և Համախմբված երիտասարդություն միջազգային ՀԿ-ն Համաշխարհային հայկական կոնգրեսի Երիտասարդական կազմակերպությունների ասոցիացիայի աջակցությամբ 2014 թվականի մայիս ամսին կազմակերպում են դասընթացների շարք «Պատմության քառուղիներում» խորագրով։ Դասընթացը նպատակ ունի համախմբել երիտասարդների, ովքեր ցանկություն ունեն ձեռք բերել լրացուցիչ գիտելիքներ և կիրառական հմտություններ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ (Ցեղասպանություն, հակամարտությունների կարգավորում, սփյուռքահայ համայնքների հիմնախնդիրները): Դասընթացը հնարավորություն կտա ունենալ տեղեկացված երիտասարդություն, որն  արժանապատիվ կներկայացնի իրեն և իր պետությունը միջազգային կոնֆերանսներում, ամառային դպրոցներում և այլն։

Continue reading »

Mar 282014
 
Հյուսիս-արևելյան Այսրկովկասը Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության համատեքստում XVIII դարի 70-ական թթ.

 

Գոհար Մխիթարյան
ԳԱԱ ԱԻ Քրիստոնյա Արևելք բաժնի հայցորդ

 

IMG_0002

Հոդվածում հեղինակը քննության է առնում Հյուսիս-արևելյան Այսրկովկասի ռազմաքաղաքական իրավիճակը 18-րդ դ. 70-ական թթ.` Ռուսաստանի արտաքին` մասնավորապես կովկասյան քաղաքականության և ռուս-օսմանյան հարաբերությունների համատեքստում: ԺԸ դ. երկրորդ կեսին Այսրկովկասն ու նրա հյուսիս-արևելյան հատվածը հանդիսանում էին ռուսական պետության ռազմաքաղաքական շահերի ազդեցության գոտի։ Այստեղ էին միահյուսվում Ռուսաստանի` Կովկասի նկատմամբ ավանդական քաղաքականության ուղենիշները՝ տարածաշրջանը վերածելով նրա համար կենսական նշանակության տարածքի։

Իրանական պետության փլուզման հետևանքով 1750-1770-ական թթ. Կուրից հյուսիս ընկած տարածքներում Իրանի քաղաքական ազդեցությունը խիստ թուլանում է՝ առաջնությունը զիջելով Ռուսաստանին և Օսմանյան կայսրությանը։ ԺԸ դ. երկրորդ կեսին ռուսական կովկասյան քաղաքականության վերլուծությունը փաստում է պատմագիտության այն դրույթը, որ նշված ժամանակաշրջանում Ռուսաստանը վերադարձել էր Պետրոս Ա-ի` Օսմանյան կայսրության զսպման քաղաքականությանը՝ թուրքական վտանգը դիվանագիտական ճանապարհով չեզոքացնելու ռազմավարությանը։ Ռուսաստանը, որդեգրելով օսմանյան կայսրության զսպման ռազմավարությունը և առժամանակ հրաժարվելով տարածաշրջան ռազմական միջամտություն կատարելուց, ուշի-ուշով հետևում էր Այսրկովկասում և Դաղստանում ծավալվող ներքաղաքական զարգացումներին՝ վերջիններիս համադրելով կամ հակադրելով միմյանց։ Հյուսիս-արևելյան Այսրկովկաս Ռուսաստանի ռազմական միջամտություն կատարելու առաջին փորձը (1775 թ.) հանդիպում է տեղի խաների ու դաղստանյան տիրակալների ագրեսիվ արձագանքին, որոնք իրենց անկախության համար վտանգ էին տեսնում։ Մյուս կողմից, Ղրիմի հարցի` վերջնական լուծված չլինելու հանգամանքն ու թուրք-իրանական գործոնը բացառում են Ռուսաստանի ռազմական ներկայությունը տարածաշրջանում և 1776 թ. գարնանը ռուսական զորքերը վերադառնում են Ղզլար։

Continue reading »