Քարահունջ – Stonehenge. առասպելի վերջը

Հարգելի բարեկամներ, Ձեզ ենք ներկայացնում բանասիրական գիտությունների դոկտոր (PhD, Լեյդենի համալսարան) Հրաչ Մարտիրոսյանի “Քարահունջ – Stonehenge. առասպելի վերջը” հոդվածը, որտեղ հեղինակը բանասիրական հանգամանալից վերլուծությամբ փորձում է ցույց տալ, որ «Քարահունջ – Stonehenge» տեսությունը և նրան առնչվող Ար աստծո, Պորտասարի ու մյուս նմանատիպ տեսությունները, ինչպես նաև հայերենը հնդեվրոպական լեզուների մայր լեզու համարող տեսակետը բացարձակապես հիմնազուրկ են և իրավունք չունեն գոյատևել նույնիսկ որպես վարկածներ: Ըստ հոդվածի հեղինակի`այս մեգալիթյան հուշարձանն ստեղծողներին հայոց լեզվի կրողների հետ նույնացնելու հիմքեր չկան: Այն երբեք չի կոչվել Քարահունջ. վերջինիս շրջանառվող ստուգաբանություններն անընդունելի են. այն իրականում սովորական տեղանուն է, ստուգաբանորեն նշանակում է “քարատակ” և ոչ մի առնչություն չունի Stonehenge-ի անվան հետ: Հեղինակը սիրով կփորձի պատասխանել Ձեր` խնդրին առնչվող կառուցողական հարցերին և մեկնաբանություններին:

Ձեզ ենք ներկայացնում հոդվածի ներածությունը, իսկ հոդվածն ամբողջությամբ` pdf տարբերակով, կարող եք կարդալ` անցնելով ներքոհիշյալ հղմամբ

100_2096

Բովանդակություն

1. Ներածություն

2. Հուշարձանի իրական և սարքովի անվանումները

3. Քարահունջ տեղանվան ստուգաբանությունը

4. Հավելյալ քննարկում

5. Ցեղակենտրոնության կենսունակ ու մարտնչող վիրուսը

6. Մի քիչ հնդեվրոպաբանություն

7. Ամփոփում. երևակայական հարցազրույց

Գրականություն

Մի ուրվական է շրջում հայագիտության անդաստաններում՝ անգո, անբովանդակ, վտանգավոր –

Քարահունջի ուրվականը …

Ներածություն

2008 թվականի ամռանը, երբ ես Հայագիտական արշավային դասընթացներիս նախապատրաստական աշխատանքներով էի զբաղված, ձեռքս ընկավ մի գունավոր հայերեն-անգլերեն ատլաս՝ Գ. Բեգլարյան, “Ատլաս Հայաստանի և հարակից երկրների”, Երևան, “Նոյյան Տապան”, 2007 (Atlas: Armenia and adjacent countries): Դեռ այդ տարիներին Քարահունջ – Stonehenge առնչակցությունը բավականաչափ տարածված էր Հայաստանում: Այդ մասին վստահորեն խոսում էին փողոցում, հեռուստատեսային հաղորդումներում, համացանցում: ՈՒստի, ատլասը տեսնելով, առաջին հերթին մտքովս անցավ ստուգել, թե այնտեղ ինչպես է ներկայացված այդ մեգալիթյան հուշարձանը: Գտա հետևյալը.

“Զորաց Քարեր” կամ “Քարահունջ”՝ հնագույն աստղադիտարան (Ք.Ա. VII հզրմ.). “Zorats Karer” or “Karahunj” (Stonehanj) – Ancient observatory (VII mln B.C.)

Ինձ զարմացրեց ոչ այնքան Stonehenge-ի գրության նման ձևը՝ Stonehanj, որքան այն, որ այս հուշարձանի կեղծ՝ Քարահունջ անունը և դրա համադրումը Stonehenge-ի հետ արդեն սկսել են արտացոլվել տեղեկատու գրականության մեջ: Այսինքն՝ դա էլ չպիտի ինձ զարմացներ, քանի որ  մեր իրականությունը տառացիորեն հեղեղվում է գիտության հետ ոչ մի առնչություն չունեցող գաղափարներով: Ապշել կարելի է, թե ինչ արագությամբ են բազմանում ու տարածվում հատկապես բառաստուգաբանական խեղկատակությունները: Դրանք մոգոնվում են ոչ միայն բանասերների, այլև բանասիրության և նույնիսկ առհասարակ գիտության հետ կապ չունեցող անձանց կողմից և թափանցում են մարդկանց կենցաղ, համացանց, հեռուստատեսություն և, որ ամենացավալին է, նույնիսկ ակադեմիական մամուլ և ուսումնական հաստատություններ:

Ամեն անգամ, երբ նման թեմաներով խոսակցություններ են սկսվում, լուրջ գիտնականները ժպտալով խորհուրդ են տալիս “բանի տեղ չդնել” նման գաղափարները, քանի որ դրանք ոչ մասնագետ մարդկանց կողմից են առաջադրված: Սակայն նման հանդուրժողական դիրքորոշումն արդեն դարձել է միանգամայն աններելի ու վտանգավոր: Ճիշտ է, ծայրահեղորեն հակագիտական որոշ գրքեր և տեսություններ դեռ բազում տարիներ առաջ ջախջախիչ քննադատության են ենթարկվել լուրջ հայագետների կողմից. հիշենք, օրինակ, Արամ Քոսյանի հոդվածը “մարտնչող տգիտության” մասին (“Փյունիկ” 08-1990) և Գևորգ Ջահուկյանի հոդվածը Ալ. Վարպետյանի “Ովքեր են ի վերջո արիացիները” գրքի մասին (“Հայաստան”, 1991, հունվ. 22). մեր օրերի համար կարելի է հիշատակել Գառնիկ Ասատրյանի դասախոսությունը (Asatrian 2009): Սակայն նման հատուկենտ փորձերը պարզապես կաթիլներ են, որոնք անհետ կորչում են “մարտնչող տգիտության” ծովում: Եվ հետո, վերջին տասնամյակի ընթացքում այդ ծովը վերածվում է անընդգրկելի օվկիանոսի, որն սպառնում է կուլ տալ տեղեկատվության ու պրոպագանդայի ամենազոր աղբյուրները՝ համացանցն ու հեռուստաեթերը, իսկ լուրջ գիտնականների դիմակայության փորձերն անհետևանք են մնում: Իսկ եթե նկատի ունենանք, որ համացանցից օգտվում են բազմահազար հայ հայրենասեր պատանիներ ու երիտասարդներ, որոնց ուղեղները ցեղակենտրոն գաղափարների իմունիտետ չունեն, ապա ակնհայտ կդառնա, որ վտանգն աներկբայելի է:

Ինչ վերաբերում է կոնկրետ Քարահունջ-ի “տեսությանը”, ապա դրա քննադատությամբ վերջերս հեռուստատեսությամբ հանդես են եկել Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրենը՝ հայտնի հնագետ Պավել Ավետիսյանը, և հայ ժողովրդի պատմության ու դիցաբանության լավագույն մասնագետներից մեկը՝ Արմեն Պետրոսյանը: Ցավոք՝ այդ հաղորդումը դիտել ինձ չհաջողվեց: Ավելի վաղ նույն գիտնականները, ինչպես նաև հնագետ Ռուբեն Բադալյանը, հարցազրույց են տվել “Голос Армении” թերթում (2004, 142, դեկտ. 23, Арис Казинян), որտեղ Արմեն Պետրոսյանը ցույց է տվել, որ Քարահունջ գյուղանունը կապ չունի քննվող մեգալիթյան հուշարձանի հետ, և մատնանշել է այդ տեղանվան գիտական ստուգաբանությունը` ըստ Մարգարյանի (1988. 129): Այդ ստուգաբանությունը առաջադրվել է դեռևս քսաներորդ դարի սկզբում Հ. Հյուբշմանի կողմից (1904), արտացոլվել է հանրահայտ “Տեղանունների բառարանում” (ՀայՏեղԲառ 5, 2001. 315a, 334c) և հանգամանորեն քննվել է տողերիս հեղինակի կողմից (Martirosyan 2010. 640, 814-815, 815182): Սակայն այս ամենը մնում է ձայն բարբառոյ յանապատի…

Քարահունջի “տեսությունը” նոր թափ առավ Վաչագան Վահրադյանի ելույթներից ու CNN-ի հայտնի հաղորդումից հետո: Քանի որ այս “տեսությունը” սպառնում է ընդլայնվել ու իր մեջ ներառել նորանոր տարրեր (Պորտասար ևն, տես § 4.3), և քանի որ այս “տեսության” մեջ վճռորոշ դեր է խաղում Քարահունջ – Stonehenge առնչակցությունը, իսկ այս հայկական տեղանվան հարյուրամյա գիտական ստուգաբանությունը շարունակում է մնալ ստվերում, ապա լեզվաբանական միջամտության անհրաժեշտությունը դարձել է ակնհայտ:

Հուշարձանի հնագիտական և գործառութային քննությունն իմ նպատակներից և իրավասությունից դուրս է: Այս հոդվածիս նպատակն է բանասիրական հանգամանալից վերլուծությամբ ցույց տալ, որ Քարահունջ – Stonehenge առնչակցությունը բացարձակապես հիմնազուրկ է և, համենայն դեպս այն տեսքով, ինչպես հիմա ներկայացվում է, իրավունք չունի գոյատևել նույնիսկ որպես վարկածային տեսակետ, և որ այս մեգալիթյան հուշարձանի ստեղծողներին հայոց լեզվի կրողների հետ նույնացնելու ոչ մի հիմք չունենք: Մեր մշակույթն առանց գունազարդման էլ շատ հետաքրքիր է ու բարձրարժեք, ուստի մեզ բոլորովին էլ պետք չէ թուրք և ազերի կեղծարարների նման աղավաղել պատմությունը, սարքել անհեթեթ “տեսություններ” ու այդ կերպ ծիծաղելիության աստիճանի նսեմացնել “հայաստանյան” հայագիտության վարկը:

Տեխնիկական աջակցության համար երախտապարտ եմ “Հայկական գիտական համագործակցություն” կայքի հիմնադիրներ և ադմինիստրատորներ Արմեն Մարտիրոսյանին և Սամսոն Հովհաննիսյանին: Շնորհակալ եմ նաև բանաս. գիտ. դր Արմեն Պետրոսյանին՝ արժեքավոր դիտողությունների համար:

ՀՈԴՎԱԾՆ ԱՄԲՈՂՋՈՒԹՅԱՄԲ ԿԱՐՈՂ ԵՔ ԿԱՐԴԱԼ` ԱՆՑՆԵԼՈՎ ՀԵՏԵՎՅԱԼ ՀՂՄԱՄԲ` Քարահունջ – Stonehenge. առասպելի վերջը

ԿԱՄ` Քարահունջ – Stonehenge. առասպելի վերջը

36 thoughts on “Քարահունջ – Stonehenge. առասպելի վերջը

  1. հոտվածի հեղինակը լավ կաներ գրելուց առաջ միքիչ կարդար ու իմանար որ հուշարձանի մասին առաջին հիշատակությունը արել է Ստեփանոս Օրբելյանը 10-11 դդ. եւ ըստ այդ հիշատակության հուշարձանի անունը Քարահունջ է իսկ Զորաց քարեր անունը առաջացել 18-19 դդ. է որը եւ Սովետական ժամանակներում կողքի գյուղի ազերիները թարքմանել են ու սարգել Ղոշուն Դաշ….

  2. Հարգելի պրն Վարդանյան, Ձեր գրածից ակնհայտ է դառնում, որ Դուք հոդվածս չեք կարդացել ու նույնությամբ կրկնում եք Ձեր գրածները: ՈՒստի անիմաստ եմ գտնում պատասխանել: Միայն խնդրում եմ ինձ խորհուրդներ տալուց առաջ Դուք կարդացեք Ստ. Օրբելյանի պատմությունը ու տեսեք՝ այնտեղ ինչ է գրված ու ինչպես, նաև լավ կլինի իմանայիք, որ նա 10-11-րդ դարի հեղինակ չէ: Եթե հոդվածս ԿԱՐԴԱՔ ու կոնկրետ հարցեր ունենաք՝ հաճույքով կփորձեմ պատասխանել:

  3. մի տող կարդացի ու հասկացա որ տգիտությունա ու նույն թուրքամետ ձեռագիրնա որը որ Քարահունջում տեղադրված ցուցանակնա գրել ոոզում եմ իմանաք որ ազերիներնեն հայերեն Զորաց քարերը թարքմանել Ղոշուն դաշ ոչ թե հակառակթ

    մի բանել զարմացած եմ տեղադրված նկարի վրա որովհետեվ եթե նկարը չլիներ կմտածեի որ հեղինակը Քարահունջում չիել եղել այլապես կիմանար որ Անգեղակոթ գյուղը Քարահունջից բավական հեռու է

  4. սենց հոտվածների շնորիվա որ …ի տղա թուրքերի լեզուն երկարումա ու գրում են` թուրքական աստղագիտական ժառանգություն ` Զորաց քարեր – Ղոշունդաշ եւ Գյոբեգլի թեփե / Արեւմտյան Հայաստանում գտնող Պորտասատը են /

  5. Հրաչ, միգուցե Դուք մանկուց երազել եք տարբերվե՞լ բոլորից… ասեմ, որ այս հոդվածից կարելի է հտևություն անել, որ Ձեր երազանքն իրականացել է:
    Ես նմանապես հայագետ եմ, իհարկե բանասիրական գիտությունների դոկտոր չեմ, սակայն, Դուք էլ դեռ դոկտոր չեք, ինչպես հայտարարել եք հոդվածի սկզբում….արդեն իսկ այս մանկական սնափառությունը բավական է , որ Ձեզ լուրջ չընդունեմ:Նաև համաձայն չեմ հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքից դուրս թողնելու Ձեր քմահաճույքը…մի խոսքով, պետք է փոխեք Ձեր աշխարհընկալումն ու վերաբերմունքը հայերենի մասին… դեռ ուշ չէ:

  6. Ցանկացած վիրավորական բառեր պարունակող մեկնաբանություն անհապաղ կջնջվի, եթե ունեք գիտական մեկնաբանություններ, գրեք:

  7. Հրաչ Մարտիրոսյանի գունավոր հոդվածի վերաբերյալ.
    -Շատ գիտելիքներ կան, խանգարում են ինքնուրույն դատելուն: Շատ երկար գրվածին անհնար է միանգամից պատասխանել, հատկապես՝ կարճ ՝ մի քանի դիպուկ խոսքերով: Բայց ստիպված եմ դա անել, որովհետև զգում եմ կատարվող երևույթի իրական պատճառը: Այսօր ոչ ոք ժամանակ չունի դիմացինին մինչև վերջ լսելու, դա հասկանալով հանդերձ, արդյո՞ք հայ ժողովրդի ճակատագիրն է մտահոգել հեղինակին, որ երկարաշունչ է գրել: Ինչի՞ց է հեղինակը սնում իր բանականությունը և զարմանում.
    1.«… Ապշել կարելի է, թե ինչպես են մարդիկ հալած յուղի տեղ ընդունում այն պնդումները, թե Ադամն ու Եվան հայերեն են խոսել…», իսկ ինչու ՀՄ-ի մոտ զարմանք չկա հենց այդ Ադամ ու Եվայի առասպելի հանդեպ, ինչո՞ւ մտահոգված չի, որ համայն մարդկության ուղեղները հազարամյակներով լվացել ու լվանում են եհովայի առասպելով: Պատասխանը մեկն է, որովհետև դրա համար այժմ նրան չեն վճարում, իսկ սեփական համարձակությունն էլ, նույնիսկ, եթե ենթադրենք դատողությանը հասնում է, չի հերիքում:

    2.«Ի՞նչ իմաստ ունի խոսել Ար և Տիր դիցանունների մասին, երբ դրանցից առաջինն առհասարակ
    գոյություն չունի, իսկ երկրորդը իրանական փոխառություն է».
    Ոմանք կարծում են, թե գիտական մի քանի տվյալներով կարող են պաշտպանել իրենց տգիտությունը, սակայն մտածողության անկայունության պատճառով անտեսում են վտանգն ու գլորվում են խավար: Ինչի՞ համար է ծառայել Տիրի տաճարը, և ո՞ւր է այն այժմ, այս հարցը բոլորովին չի՞ հուզում ՀՄ-ին, որ իր նմաններն էլ իմային Ար-ի մասին: Ովքե՞ր և ինչո՞ւ են ավերել դրանք, և այն ամենն ինչ մեր անցյալն է, եթե արդեն չկա, ապա այլևս« ի՞նչ իմաստ ունի խոսել» «անգո», «ուրվական» վերացականի մասին. այս դատողությունը շատ չի՞ նմանվում հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչների հրահանգներով շարժվողների դատողությանը… Իսկ Քարահունջը պահպանվել է, ահա թե ինչն է անհանգստացնում ավերակների ճարտարապետներին և նրանց ժառանգներ ՀՄ-ներին, ՊԱ (Pavlik Avetisian) –ներին և հակահայ քարոզչությամբ զբաղբվող մնացյալ «գիտնականներին»:
    Իհարկե, երիտասարդ սերունդն ու էվոլուցիան ավելի հանգամանալից պատասխան կտան վարձու հոդվածագրին, որի՝ Պարիս Հերունուն բնութագրող հետևյալ տողերում «գիտական» դիմակի տակից ծիկրակում է անբարոյական երեսպաշտը. «…Սակայն ես նրա անձի
    մասին ոչ մի անհարգալից բան չեմ ասում: Ես ընդամենն ասում եմ, թե ինչ եմ մտածում նրա “տեսությունների” մասին: Նա հիմա չկա, բայց նրա “տեսություններն” ապրում են ու շարունակում ավերել հայագիտության հիմքերը»: …(ջնջվել է.անհարգալից բառ) տողատակերում այս ի՞նչ ջհուդական ականներ ես դնում: Հոդվածագիրն ավելի պակաս …(ջնջվել է.անհարգալից բառ) կլիներ և գուցե ազնիվ, եթե անհարգալից խոսեր նրա անձի մասին, քան այսքան ստրկամտորեն ծառայեր իր այն պատվիրատուներին, որոնց վերջն արդեն ուրվագծվում է.… նաև ՔԱՐԱՀՈՒՆՋԻ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴՈՎ

    Եվ ինչպես արտահայտվել է Գուրգեն Վարդանյանը ՝ թող գրեն և թող հերթով բացահայտվեն…

  8. ԵՎՍ ՄԵԿ ԱՆԳԱՄ ԵՄ ՆՇՈՒՄ, ԵՎ ՎԵՐՋԻՆ ԱՆԳԱՄ, ԵԹԵ ՈՒՆԵՔ ԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱԿԱՓԱՍՏԱՐԿՆԵՐ` ԳՐԵՔ, ՀԱԿԱՌԱԿ ԴԵՊՔՈՒՄ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՉԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՎԻ

  9. սենց հոտվածների շնորիվա որ … ի տղա թուրքերի լեզուն երկարումա ու գրում են` << թուրքական աստղագիտական ժառանգություն` Զորաց քարեր – Ղոշունդաշ եւ Գյոբեգլի թեփե ( ովքեր չգիտեն Գյոբեգլի թեփեն Արեւմտյան Հայաստանում գտնող Պորտասար կոչող հնագույ աստղադիտարան է որի տարիքը հասնում է 9000 տարվա եւ դա փաստում են գերմանացիները )

  10. Հրաչ Մարտիրոսյանի գունավոր հոդվածի վերաբերյալ.
    -Շատ գիտելիքներ կան, խանգարում են ինքնուրույն դատելուն: Շատ երկար գրվածին անհնար է միանգամից պատասխանել, հատկապես՝ կարճ ՝ մի քանի դիպուկ խոսքերով: Բայց ստիպված եմ դա անել, որովհետև զգում եմ կատարվող երևույթի իրական պատճառը: Այսօր ոչ ոք ժամանակ չունի դիմացինին մինչև վերջ լսելու, դա հասկանալով հանդերձ, արդյո՞ք հայ ժողովրդի ճակատագիրն է մտահոգել հեղինակին, որ երկարաշունչ է գրել: Ինչի՞ց է հեղինակը սնում իր բանականությունը և զարմանում.

  11. 1.«… Ապշել կարելի է, թե ինչպես են մարդիկ հալած յուղի տեղ ընդունում այն պնդումները, թե Ադամն ու Եվան հայերեն են խոսել…», իսկ ինչու ՀՄ-ի մոտ զարմանք չկա հենց այդ Ադամ ու Եվայի առասպելի հանդեպ, ինչո՞ւ մտահոգված չի, որ համայն մարդկության ուղեղները հազարամյակներով լվացել ու լվանում են եհովայի առասպելով: Պատասխանը մեկն է, որովհետև դրա համար այժմ նրան չեն վճարում, իսկ սեփական համարձակությունն էլ, նույնիսկ, եթե ենթադրենք դատողությանը հասնում է, չի հերիքում:

  12. ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ
    Առաջարկում ենք քննարկումները տեղափոխել գիտական ասպարեզ, եթե ունեք գիտական մեկնաբանություն, խնդրեմ, գրեք և հոդվածագիրը կփորձի պատասխանել ձեր մեկնաբանությանը, ևս մեկ անգամ խնդրում եմ` քննարկումը չտանել անձնական վիրավորանքների հարթակ, հակառակ դեպքում ստիպված կլինենք փակել քննարկումը

  13. 2.«Ի՞նչ իմաստ ունի խոսել Ար և Տիր դիցանունների մասին, երբ դրանցից առաջինն առհասարակ
    գոյություն չունի, իսկ երկրորդը իրանական փոխառություն է».
    Ոմանք կարծում են, թե գիտական մի քանի տվյալներով կարող են պաշտպանել իրենց տգիտությունը, սակայն մտածողության անկայունության պատճառով անտեսում են վտանգն ու գլորվում են խավար: Ինչի՞ համար է ծառայել Տիրի տաճարը, և ո՞ւր է այն այժմ, այս հարցը բոլորովին չի՞ հուզում ՀՄ-ին, որ իր նմաններն էլ իմային Ար-ի մասին: Ովքե՞ր և ինչո՞ւ են ավերել դրանք, և այն ամենն ինչ մեր անցյալն է, եթե արդեն չկա, ապա այլևս« ի՞նչ իմաստ ունի խոսել» «անգո», «ուրվական» վերացականի մասին. այս դատողությունը շատ չի՞ նմանվում հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչների հրահանգներով շարժվողների դատողությանը… Իսկ Քարահունջը պահպանվել է, ահա թե ինչն է անհանգստացնում ավերակների ճարտարապետներին և նրանց ժառանգներ ՀՄ-ներին, ՊԱ (Pavlik Avetisian) –ներին և հակահայ քարոզչությամբ զբաղբվող մնացյալ «գիտնականներին»:

  14. Ջնջված է ադմինիստրատորի կողմից, որորվհետև նույն միտքն անընդհատ կրկնվում է, այս միտքը հրապարակվել է նաև վերևում` ձեր իսկ կողմից

  15. սա գիտական հոտված չե որ գիտական քնարկում լինի սա պռովակացիա է համապատասխան պատասխանել ստանում է ու խնդրում եմ Վաչագան Վահրադյանի մեկնաբանությունը վերադարցրեք կամ ասեք ինչից վախեցաք որ ջնջեցիք

  16. ԵՎՍ ՄԵԿ ԱՆԳԱՄ ԵՄ ԳՐՈՒՄ, ՎԱՉԱԳԱՆ ՎԱՀՐԱԴՅԱՆԻ ԳՐԱԾՆԵՐԻ ՄԵՋ ՄԻԱՅՆ ԱՆՁՆԱԿԱՆ ՎԻՐԱՎՈՐԱՆՔՆԵՐ ԷԻՆ, ՈՉ ԱՎԵԼԻՆ, ԵԹԵ ՆԱ ԿԹՈՂՆԻ ԳԻՏԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ԿՀՐԱՊԱՐԱԿՎԻ, ԵԹԵ ԿՇԱՐՈՒՆԱԿՎԻ ՎԻՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ, ԱՊԱ ՍՏԻՊՎԱԾ ԿԼԻՆԵՆՔ ՓԱԿԵԼ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄԸ

  17. Վաչագան Վահրադյանը այն մարդն է որ իր ասած ամեն բառը միշտ հիմնաորել է եթե վիրավորվել երք պատասխան պահանջեիք վստահ եմ կստանաիք կրկնում եմ սա գիտական հոտված չե որ գիտական քնարկում լինի սա պռովակացիա է համապատասխան պատասխանել ստանում…

  18. ՎԵՐՋԻՆ ԱՆԳԱՄ ԵՄ ԳՐՈՒՄ
    ԵԹԵ ԿԱՆ ԳԻՏԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ԳՐԵՔ, ԵԹԵ ՈՉ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄԸ ՓԱԿՈՒՄ ԵՆՔ

  19. ՎԱՉԱԳԱՆ ՎԱՀՐԱԴՅԱՆՆ ԱՍԵԼ ԷՐ,ՈՐ ԳԻՏԱԿԱՆ ՓԱՍՏԱՐԿՆԵՐՈՎ ՋԱԽՋԱԽԵԼՈՒ Է ՀՈԴՎԱԾԸ, ՀԵՂԻՆԱԿԸ ԴՐԱՆ ԷՐ ՍՊԱՍՈՒՄ, ԲԱՅՑ ԴԵՌԵՎՍ ՄԻԱՅՆ ՎԻԱՐՎՈՐԱԿԱՆ ԽՈՍՔԵՐ

  20. Առհասարակ հաչոցներին չեն պատասխանում: Բայց ես այդ հաչոցներին մի քանի խոսքով կպատասխանեմ, քանի որ, կարծում եմ, որոշ հարցեր արժե նորմալ մարդկանց համար պարզաբանել: Դուք նույնիսկ չեք հասկանում, որ իմ հոդվածը հակահայ ու թուրքամետ անվանելով դուք նորից եք ապացուցում, որ այն չեք էլ կարդացել կամ հասկացել. կամ էլ կարդալ-չկարդալ մի հաշիվ է, պարզապես գրում եք ԴԵՄ գրած լինելու համար, առանց ձեզ հաշիվ տալու: Եթե գիտական առարկություններ կամ նորմալ հակափաստարկներ չունենալով գռմռում եք, նշանակում է ձեզ հենց սկզբից էլ չի հետաքրքրում հայագիտությունը, նշանակում է դուք նախօրոք գիտեք, թե ինչ եք ուզում լսել ու ինչպես պիտի արձագանքեք ձեր չուզածը լսելիս, ուստի ամեն մի քննարկում անիմաստ է: Հենց այսպես է զոմբիանում ու ցեղակենտրոն դառնում հայագիտությունը:
    Ես եմ հակահայ պատվեր կատարու՞մ… Ես եմ թուրքամետ բաներ գրու՞մ… Անկեղծ եմ ասում՝ էփեջա խնդացինք: Նորմալ մարդկանց համար տեղեկացնում եմ. ես ոչ Հայաստանի ակադեմիայի հետ առնչություն ունեմ, ոչ էլ որևէ եվրոպական հաստատությունում եմ աշխատում: Ես քսան տարի է ծառայում եմ հայագիտությանը, ու հիմա վերի կարծիքները կարդալուն միայն ծիծաղով կարող եմ պատասխանել: Ես կոնկրետ կարծիքներ եմ ակնկալում միայն նրանցից, ովքեր հասկանում են, որ տղամարդը պատասխանատու է իր խոսքերի համար ու պիտի որ հիմնավորի իր մեղադրանքը, ապացուցի, թե ինչու եմ ես հակահայ, ու կոնկրետ ում պատվերն եմ կատարում, կամ էլ հոդվածիս բացասական արձագանք գրելիս պիտի կոնկրետ առարկություններ կամ որևէ հակափաստարկ ներկայացնի՝ անզորությունից կատաղելու փոխարեն: Թե չէ օճառի պղպջակներ ով ասես կարձակի:
    Շատ խնդալու է կարդալ նման մեղադրանք. “իսկ ինչու ՀՄ-ի մոտ զարմանք չկա հենց այդ Ադամ ու Եվայի առասպելի հանդեպ, ինչո՞ւ մտահոգված չի, որ համայն մարդկության ուղեղները հազարամյակներով լվացել ու լվանում են եհովայի առասպելով: Պատասխանը մեկն է, որովհետև դրա համար այժմ նրան չեն վճարում, իսկ սեփական համարձակությունն էլ, նույնիսկ, եթե ենթադրենք դատողությանը հասնում է, չի հերիքում”: Այ քեզ բաաան… էդ ամեն ինչ էդպես հստակորեն գիտես, հա՞: Էդ դու պիտի ինձ ասե՞ս, թե ես ինչով մտահոգվեմ. կամ դու ի՞նչ գիտես եհավականների մասին իմ վերաբերմունքի կամ այլ բաների մասին: Կամ պատասխանատու ե՞ս քո մեղադրանքների համար. որտեղի՞ց է այդ տխմար միտքը, թե ինձ վճարում են: Քեզ նմանները խոսքի արժեքի ու պատասխանատվության զգացման մասին ոչ մի արժանապատիվ պատկերացում չունեն, քանի որ իրենց թույլ են տալիս անհիմն ու օդեղեն մեղադրանք ներկայացնել մի մարդու, որի մասին ոչինչ չգիտեն: Դուք կարդացել ե՞ք իմ հոդվածում գրածներս, թե ինչ եմ մտածում թուրքերի ու ազերիների մասին: Դուք տեսել ե՞ք իմ 1000 էջանոց դիսերտացիան՝ բնիկ հայկական բառերի ստուգաբաբանական բառարանը: Դուք լսել ե՞ք 2008-ին Ստեփանակերտի գիտաժողովում կարդացած իմ զեկուցումը, որտեղ լեզվաբանական վերլուծությամբ փորձում եմ հիմնավորել, որ հայալեզու տարրը Արցախի տարածքում զարգացել է հնուց մինչ այժմ՝ չընդհատվող շարունակականությամբ. դրա հիմնական մասն այս կիսամյակում լույս կտեսնի “Iran and the Caucasus”-ում: Իսկ այժմ ես մշակում եմ երկու նախագիծ. 1) հայկական դիցարանի բնիկ՝ հնդեվրոպական շերտը. 2) Ղարաբաղի բարբառի լիակատար ստուգաբանական բառարան: Հատկապես վերջինից հետո ազերիները հաստատ կատաղի գրոհներ կձեռնարկեն իմ դեմ: Դա՝ հեչ. դա բնական է. բայց որ այդ ամենի ֆոնի վրա իմ հայրենակիցներն են անհեթեթ վայրահաչոցներ տեղում, դա արդեն իսկապես զավեշտական է, բայց և շատ տարօրինակ ու ահավոր վիրավորական:
    Հարգելի Գուրգեն Վարդանյան, տեսաք Օրբելյանով առաջ բրթելը չստացվեց, հիմա էլ բան գտաք առարկելու՞: Ես գրել եմ, որ այս հուշարձանը Սիսիանի և Անգեղակոթի մերձակայքում է գտնվում, քանի որ դա հենց այդպես է. Անգեղակոթն ու Սիսիանն են մոտակա ամենահայտնի բնակավայրերը. բացի այդ՝ այս հուշարձանի քննվող տեսության առաջին հոդվածի հեղինակ Պարսամյանը հենց Անգեղակոթի անվամբ էլ ներկայացրել է այն, իսկ պրն Վահրադյանի տեսության մեջ էլ Անգեղակոթը որոշակի դեր է խաղում: ՈՒրեմն էդ է՞ր ձեր գտածը, ավելի լուրջ առարկելու բան չգտա՞ք: Էդպես լավ առարկում եք Անգեղակոթից հեռու լինելու վերաբերյալ. իսկ ոչի՞նչ, որ իրական Քարահունջ գյուղը շատ ավելի հեռու է հուշարձանից՝ 29 կմ, դա ձեզ, իհարկե, չի խանգարում դրա անունը անկապ կերպով հուշարձանին փակցնել:
    Հա, մի բան էլ. հարգելի Գուրգեն Վարդանյան, հայագիտությունից խոսելուց և մարդկանց անհեթեթ մեղադրանքներ ու խորհուրդներ տալուց առաջ լավ կլինի հայերեն սովորեք: Ձեր գրած մի քանի տողում քսան հատ կոպիտ տառասխալ կա:
    Հետաքրքիր են նաև Զարուհու գրածները. նա նախ իմ անվան տակ բանաս. գիտ. դր ստրարագրությունս սնափառություն է համարում. հարգելի Զարուհի, Հոլանդիայում պաշտպանելով ես ստացել եմ Doctoral degree. դա այդպես էլ գրված է և կոչվում է. ու հիմա ես առայժմ Հոլանդիայում եմ. ու պետք է այդպես ստորագրելու փոխարեն “վերածեի” թեկնածուի՞: Ես հենց փակագծերում պարզաբանել եմ, որ նկատի ունեմ Լեյդենի հմլս-ում ստացած PhD, որպեսզի Ձեզ նմանների լեզվից պրծնեմ: Բայց, փաստորեն, դա էլ չփրկեց: (Ես դեռ չեմ էլ ուզում համեմատություններ անցկացնել, թե ինչպես են գրվում ու պաշտպանվում դիսերտացիաները Հայաստանում ու Եվրոպայում…): Փաստորեն՝ էդ էլ Ձեր գտած բանն է՞ր իմ դեմ: ՈՒրիշ լուրջ բան չգտա՞ք: Ասենք, հա՛, մի “լուրջ” բան գրել եք. “Նաև համաձայն չեմ հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքից դուրս թողնելու Ձեր քմահաճույքը…” ԱՅ ՔԵԶ ԲԱԱԱԱՆ … Խնդրում եմ ինձ մատնանշեք այն տողը, որտեղ նման բան եք կարդացել: Մի՞թե ես կարող էի նման ապուշություն գրել: Դուք իմ հոդվածը պարզապես չեք կարդացել. կամ էլ ոչինչ չեք հասկացել: Ամբողջ 6-րդ պարագրաֆս այդ մասին էր: Մյուս ընթերցողներին խնդրում եմ անհամեստություն չհամարեն այն, որ հիմա ստիպված եմ հիշեցնել՝ ես 1000 էջանոց դիսերտացիա եմ գրել հայերենի բնիկ՝ հնդեվրոպական ժառանգության մասին, որ հրատարակվել է Brill-ում, ու հիմա պիտի նման բան լսե՞մ… Եվ այս ֆոնի վրա պարզապես “խնդըլու” է, որ դուք այդպես մեծամտորեն ինձ խորհուրդ եք տալիս. “մի խոսքով, պետք է փոխեք Ձեր աշխարհընկալումն ու վերաբերմունքը հայերենի մասին… դեռ ուշ չէ”:
    Մի խոսքով. ադմինիստրատորների հետ պայմանավորվել ենք այսուհետև պարզապես արգելափակել այն նամակները, որտեղ միայն օդեղեն կրակոցներ ու հաչոցներ են: Մնացած մարդկանց դիմում եմ. հարգելի բարեկամներ, խնդրում եմ ԱՌԱՆՑ ՀՈԴՎԱԾՍ ՈՒՇԱԴԻՐ ԿԱՐԴԱԼՈՒ ԵՎ ՀԱՍԿԱՆԱԼՈՒ ՉԳՐԵՔ. մեկ է՝ չի հրապարակվելու: Խնդրում եմ ուշադիր կարդացեք, ու պարզորեն կտեսնեք, որ ես փորձում եմ ճշմարիտ հայագիտությունը պաշտպանել մոլախոտերից: Նորմալ մարդիկ լավ են հասկանում, որ հայ մշակույթի արժեքն այնքան բարձր է, որ սարքովի անհեթեթություններով նրա արժեքը նսեմացնելը մեղք է: Ինքներդ լրջորեն կարդացեք ու կշռադատեք. եթե խելացի ու բարյացակամ հարցեր ու քննադատություններ լինեն, հաճույքով կկարդամ ու կարձագանքեմ:

  21. Քարահունջի “տեսությունը” նոր թափ առավ Վաչագան Վահրադյանի ելույթներից ու CNN-ի հայտնի հաղորդումից հետո: Քանի որ այս “տեսությունը” սպառնում է ընդլայնվել ու իր մեջ ներառել նորանոր տարրեր (Պորտասար ևն, տես § 4.3), և քանի որ այս “տեսության” մեջ վճռորոշ դեր է խաղում Քարահունջ – Stonehenge առնչակցությունը, իսկ այս հայկական տեղանվան հարյուրամյա գիտական ստուգաբանությունը շարունակում է մնալ ստվերում, ապա լեզվաբանական միջամտության անհրաժեշտությունը դարձել է ակնհայտ:” հարգելի հեղինակ ըստ Ձեզ “հարյուրամյա գիտական ստուգաբանությունը” ասած արտահայտությունը գալիք ուսումնասիրողների կողմից բացահայտված փաստերով հիմնավորված վերաքննությանը ենթակա չե՞ն, Ձեզ հայտնի է Օրբելանի հիշատակած Քարունջ բնակավայրը որ գավառում էր-հիշեցնեմ Եվլախ գավառը, ճիշտ է՞, և որքան հեռու է այն գտնվում Սիսիանից, հետո ինչպես եք պատկերացնում “քարի տակ” ասած հասկացողությունը բնակավայրի անվան հետ, ո՞ր քարի տակ, և որտեղ է գտնվում այսօրվա քարահունջ գյուղը, հարգելի հեղինակ դուք ինքներտ կարդացել եք Պն. Վահրադյանի մեկնաբանումները ամբողջությամբ՞ և առավել իրավունք եք վերապահել ձեզ համեմատել թուրք ազերիների զեղծարարությունների հետ, կխնդրեի Ձեզ եթե մտահոգ եք հայկական արժեքների ոչ լիարժեք լուսաբանված խնդիրներով և հավակնում եք քննարկել Պն. Վահրադյանի առաջ քաշված վարկածը / որն էլ ի դեպ առանց հեղինակի հետ նախնական պարզաբանումների, ասել, որ որպես վարկած էլ իրավունք չունի տեղ գտնելու, համաձայնվեք որ կոռեկտ չեք արտահայտվել և ստիպված եմ Ձեզ բնորոշող հեգնանքով ասել ՄՈՌԱՑԵԼ էԻՆՔ ձԵԶԱՆԻՑ ԹՈՒՅԼՏՎՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՐՑՆԵԼ, որի գոյության մասին նոր տեղեկացանք/, սա Ձեր ներածության բովանդակության տրամադրվածությանը որպես հետևանք թող դիտվիչ հետևեք ձեր գրելաոճին/ ուրեմն կետառկետ նշեք ինչի հետ համաձայն չեք Պն.Վահրադյանի առաջ քաշված վարկածում, մենք էլ կպատասխանենք սիրով, որից հետո կարծում եմ նման անհարգի բանավեճերի տեղիք չի տրվի, որովհետեվ բոլոր բանավիճողներն էլ այսօր մեր իրականուրյան եզակի նվիրյալներն են, որի կարիքը ՄԵՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ այսօր շատ ունի.ինքս երաշխավորում եմ։
    հարգանքով Մարինե

  22. Հեղինակը ներկա պահին զբաղված է, ազատվելուն պես անպայաման կպատախանի ձեր մեկնաբանությանը

  23. Armscoop Admin-ին,ընդհամենը այսքա՞նն էր ձեր բազմակարծության պաշարն ու ընձեռնված անկողմնակալ վերլուծության հնարավորությունը; Նախ այդ հոդվածը «գիտական» կոչվելուց բացի, առնչվում է նաև հայրենասիրությանն ու ազգային գաղափարախոսությանը, այդու ձեր միակողմանի ջնջումներն ու կողմնապահ պահվածքը, զրկում է հայրենասիրական կարծիքների արտահայտմանը, այդու անվստահություն է հաղորդում ձեր նկատմամբ: Մի դեպքում թույլ եք տալիս ընդդիմադիր կարծիքը ,,հաչոց՛՛ հորջորջել, մյուս կողմից հոլանդական մտածողություն ձեռք բերած PhD-ին համարժեք պատասխանները ջնջում եք: Բա եղա՞վ… Վարադյանը կպատասխանի իր փաստարկներով, բայց թողեք թող մարդիկ ծանոթանան նաև մեր բացահայտումներին, որոնցով ակնհայտորեն երևում է հոդվածագրի ապացեղայնությունը: Ամենավտանգավոր սուտը ճշմարտանմանն է և հոդվածագիրն իր «հոլանդական» նոր կոչումով(ի նկատի ունեմ PhD) ձեռք բերած ճշմարտանման ստերով թող շատ չզարմացնի:

  24. Հարգելի տիկնայք և պարոնայք, ձեր բանավեճին ուշի-ուշով հետևելուց հետո, որոշեցի միջամտել հայտնելու համար « մեկ այլ» կարծիք:
    Նախ պետք է ասեմ, որ ձեզնից և ոչ մեկին պատիվ չունեմ ճանաչելու և միակ, ֆեյսբուքով ընդամենը մի քանի օր առաջ ինձ հայտնի դարձած անձնավորությունը Մարինե Ֆահրադյանն է, որն, ինչպես պարզվեց, հունվարի 29-ին վախճանված իմ հանգուցյալ ընկերոջ՝ Ծովակ Ավագյանի գործընկերներից է: Սա ասում եմ, որովհետև ասածներիս հետ Մարինեն վստահաբար համաձայն չի լինելու, բայց գիտական հարցերում ես ընդունակ չեմ մեղանչելու փաստերի դեմ և սովորություն ունեմ ասելու միշտ այն, ինչ կարծում եմ:
    Եվ այսպես, ո՞րն է իմ ոչ մասնագետի կարծիքը, քանի որ սա իմ ասպարեզը չէ:
    Հուշարձանը, որի մասին բարձրացել է այս աղմուկը, ես այցելել եմ մի քանի տարի առաջ և գտնելով այն չափազանց հետաքրքրական, որոշ բաներ կարդացել եմ այս և այլ նման հուշարձանների մասին: Անկեղծորեն պիտի ասեմ, որ այս հուշարձանի մասին առաջին լուրջ հոդվածը, որ կարդացել եմ, երեկվա կարդացածս Հրաչ Մարտիրոսյանի հոդվածն էր, որը սակայն, ոչ թե գիտական հոդված էր stricto sensu, այլ նվիրված էր վիճաբանությունների առիթ հանդիսացող որոշ գիտական հարցերի պարզաբանմանը ոչ մասնագետների համար: Ինքս 40 տարուց ավելի լինելով «գիտության մշակ» գիտեմ, որ սա գիտնականի համար չափազանց անհետաքրքիր և տհաճ աշխատանք է և պետք է շնորհակալ լինել և շնորհավորել Հրաչ Մարտիրոսյանին, որ նա քաջություն է ունեցել իր վրա վերցնել այս տհաճ աշխատանքը և լիովին լուծել է իր առջև դրված խնդիրը:
    Ես այստեղ հնարավորություն չունեմ կանգ առնելու մանրամասնությունների վրա և միայն երկու խոսքով պետք է ասեմ, որ հեղինակը լրիվ իրավացի է իր վերլուծությունների և եզրահանգումների մեջ: Ըստ իս բացարձակ անհեթեթություն և ժամավաճառություն է վիճաբանությունը կապված հուշարձանի անվան հետ: «Մի՞թե առողջ դատողություն ունեցող մարդը կարող է իսկապես կարծել, թե ընդամենը 19-րդ դարավերջից վկայված Ղոշուն-դաշ –ի թուրքական ծագումը հիմք կտա այդ հուշարձանը թուրքական համարել: Դա անհեթեթության աստիճանի ծիծաղելի է», գրում է Հ. Մարտիրոսյանը և անշուշտ նա իրավացի է: Թուրքերն այսօր Արարատն անվանում են Աղրի դաղ, իսկ Անին՝ Անը: Հետո՞ ինչ: Նրանց եղբայր Ազերիները Գանձասարն ու մեր խաչքարերն էլ են համարում իրենցը: Հետո՞ ինչ, ի՞նչ է փոխվում դրանից:
    Տվյալ պատմական հուշարձանը գտնվել է և պիտի շարունակի գտնվել Հայաստանում և աշխարհի ոչ մի հիմար չի կարող ասել, թե եթե անունը Քարահունջ չէ, ուրեմն ձերը չէ: Ինչ կուզեք դրեք անունը՝ Քարահունջ, թե Ցից քար, թե Ծակ քար, թե թեկուզ պահեք վերջին թուրքերեն անունը, դա ոչ մի նշանակություն չունի: Ավելորդ շատախոսություն է նաև այն հարցը, թե ովքեր են ստեղծել այս մեգալիթյան հուշարձանը: Խոսել դրանց հայկական ծագման մասին անհեթեթություն է, անգրագիտություն: Դե ուրեմն եկեք ապացույցներ փնտրենք նաև այն մասին, որ Նոյ նահապետն էլ հայ էր:
    Եկեք մի քիչ լրջանանք: Մենք պետք է կարողանանք ուսումնասիրել, պահել, պահպանել և հաջորդ սերունդներին փոխանցել այն ինչ մեզ է հասել: Պարապ շատախոսություններն ու անհիմն զառանցանքները մեզ միայն կարող են վնասել և շեղել մեր երիտասարդության ճանապարհը ճշմարտությունից:

  25. Ներսես Ներսիսյան ես եթե ջնջել եմ, ջնջել եմ ձեր մեկնաբանությունների այն մասը, որոնք առավել վիրավորական են, ասեմ ավելին` եթե ուշադրություն դարձնեք, կտեսնեք, որ ձեր գրառումների մեջ կան արտահայտություններ, որոնք չեն ջնջվել, հակառակ դեպքում ձեր գրածներից քիչ բան կմնար, օրինակ` “Ոմանք կարծում են, թե գիտական մի քանի տվյալներով կարող են պաշտպանել իրենց տգիտությունը”, երևի պետք է նորից ջնջեի վերջին բառը, որ հավասար պայմաններ ապահովեի, թե պետք է ջնջվեր ձեր այս գրառումը` “այս դատողությունը շատ չի՞ նմանվում հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչների հրահանգներով շարժվողների դատողությանը” ավելին, բոլոր գրառումները, որոնք անըդհատ կրկնվում են, մաս առ մաս նորից հրապարակվում:
    ՎԵՐՋՈՒՄ ՆՈՐԻՑ ԿՈՉ ԵՄ ԱՆՈՒՄ ԲՈԼՈՐԻՆ ԱՎԵԼԻ ԿԱՌՈՒՑՈՂԱԿԱՆ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ ԾԱՎԱԼԵԼ` ՀԱԿԱՌԱԿ ԴԵՊՔՈՒՄ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄԸ ԿՓԱԿՎԻ
    ՀԱՐԳԱՆՔՈՎ

  26. Պրն. Ներսիսյան,
    Լինելով տնտեսագետ, անհատ ձեռներեց ու ներկայումս ուսանելով հոգեբանություն ԱՄՆ լավագույն ԲՈՒՀ-երից մեկի մագիստրատուրայում, մշտապես հետաքրքրված եմ եղել ինքնաճանաչության, ազգաճանաչության կարևորագույն հարցերով: Դրա համար անհրաժեշտ եմ համարել ունենալ բաց միտք(open mind), ուսումնասիրել գիտական աղբյուրները, ինչպես նաև “ոչ գիտական” պիտակավորում ստացած, բայց կարծրացած գիտական մոտեցումը շրջանցող, խիստ տրամաբանական ու իմ գենետիկ հիշողությանը համահունչ տեսությունները, իհարկե վերջիններից հավաքելով նեկտարը և դեն նետելով ուռճացվածն ու չափազանցվածը:
    Հենց սկզբից ուզում եմ նշել, որ ձեր հոդվածի վերջում նշած մարդկանց երկու խումբը նշելով( 1)Մարդիկ, ովքեր մինչուղնուծուծը վարակված են “ցեղակենտրոնական” գաղափարներով,2) մարդիկ, ովքեր սթափ մտածելու ունակությունը չեն կորցրել) անտեսել եք Ցեղակրոններիս: Փորձեմ նկարագրել մեզ. Ցեղակրոն բառացիորեն նշանակում է Ցեղ-Ազգը կրողներ, այլ կերպ ասած եթե երևէ մեկն իրեն համարում է Հայ Ցեղակրոն, նա հոգով է Հայ; եթե Ցեղակրոն Չեչեն՝ հոգով Չեչեն… Սա իր հերթին նշանակում է հավատարիմ լինել ազգային ավանդույթներին, որոնցից մեկի համաձայն Ցեղի անդամը պատասխանատվություն է կրում իր ցեղակիցների արարքների համար: Ուստի մի զարմացեք, որ իմ հոդվածի ընթացքում բազում անգամներ ստիպված եմ լինելու հայցել ընթերցողիս ներողամտությունը իմ Ցեղակից Հրաչ Ներսիսյանի բացթողումների ու կատարած սխալների համար:
    Նախ ձեր հոդվածի նախաբանում փորձում եք տպավորություն ստեղծել, որ այն ինչ գրում է գիտական կոչում ունեցողը, վերջնական է ու անքննելի: Մյուս կողմից էլ տեսակետների մյուս բևեռը անվանում եք “տգիտությունների ծով”: Հետաքրքրական է այն, որ ձեր մեկնաբանություններից մեկում, երբ փորձում էիք կարևորել Հոլանդիայում ստացած ձեր PHD, ակնարկում էիք, թե բոլորս էլ գիտենք, թե Հայաստանում ինչպես են շնորհվում գիտական կոչումները: Ձեր իսկ մեկնաբանության տրամաբանությամբ բոլորովին էլ հիմնավոր չէ ձեր այն պնդումը, թե “ Ամեն անգամ, երբ նման թեմաներով խոսակցություններ են սկսվում, լուրջ գիտնականները ժպտալով խորհուրդ են տալիս “բանի տեղ չդնել” նման գաղափարները, քանի որ դրանք ոչ մասնագետ մարդկանց կողմից են առաջադրված: Սակայն նման հանդուրժողական դիրքորոշումն արդեն դարձել է միանգամայն աններելի ու վտանգավոր: Ճիշտ է, ծայրահեղորեն հակագիտական որոշ գրքեր և տեսություններ դեռ բազում տարիներ առաջ ջախջախիչ քննադատության են ենթարկվել լուրջ հայագետների կողմից. հիշենք, օրինակ, Արամ Քոսյանի հոդվածը “մարտնչող տգիտության” մասին (“Փյունիկ” 08-1990) և Գևորգ Ջահուկյանի հոդվածը Ալ. Վարպետյանի “Ովքեր են ի վերջո արիացիները” գրքի մասին (“Հայաստան”, 1991, հունվ. 22). մեր օրերի համար կարելի է հիշատակել Գառնիկ Ասատրյանի դասախոսությունը (Asatrian 2009): ” Այսինքն, իմ ու ձեր իմացած մեթոդներով Հայաստանում գիտնական դարձած մարդկանց կարծիքն այնքան էլ պետք է որ կարևոր չլիներ: Բացի դա, չնշել նաև պատասխան հոդվածները նշանակում է կամ չիմանալ դրանց գոյության մասին կամ խեղաթյուրել փաստերը(Ներողություն եմ խնդրում իմ Ցեղակից Հրաչ Ներսիսյանի անտեղյակության կամ փաստերը խեղաթյուրելու համար, իսկ ընթերցողին խորհուրդ կտայի կարդալ Ալեքսանդր Վարպետյանի պատասխանը Գ. Ջահուկյանին «Գիտությունը դեռ իմաստություն չէ» խորագրով, տես Ալ. Վարպետյանի «Ինքնություն» հատորը, էջ 265-): Մյուս կողմից, բերեմ ԱՄՆ լավագույն 25 համալսարաններից մեկում PHD ստացած ինձ ծանոթ անձնավորության դոկտորական դիսերտացիայի թեման- ոչ ավել, ոչ պակաս «Սեփականշնորհումը Հայաստանի Հանրապետությունում»: Ինչպես ասեց ընկերներիցս մեկը .«Մեր հայաթի Վալոդը Հայաստանի սեփականաշնորհման թեմայով մեկ չէ, էրկու PHD-ի դիսերտացիա կգրեր-կպաշտպաներ»: Ինձ շատ է հետաքրքրում ձեր պաշտպանած դիսերտացիայի թեման…
    Անցնենք ձեր հոդվածի բուն նյութին: Նախ, պատմությունից է հայտնի, որ Պասկալը այն եզակի գիտնականներից մեկն էր, որ ստացավ իր արժանի գնահատականն իր կյանքի ընթացքում, ինչպես գիտնականների, այնպես էլ ազնվականության կողմից: Նա ուներ և’ դիրք, և’ կարողություն և’ հարգանք: ի տարբերություն մերօրյա հանրաճանաչ գիտնականների ու շոու աստղերի(ինչպես նաև ձեզ), նա բավականին խելացի էր, որ հասկանար իր դիրքի խոցելիությունը:Ուստի, նա գոտկատեղից վերև կապում էր շատ ձիք գոտի՝ ինքն իրեն իր մարդկային սահմանափակումները հիշեցնելու և սնափառությունից զերծ պահելու նպատակով…
    Չգիտեմ ինչպես է կարգը Հոլանդիայում, բայց ԱՄՆ համալսարաններում առաջին բաներից մեկը, որ սովորեցնում են, դա այն հիմնարար սկզբունքն է, որ հասարակական գիտություններում ոչինչ չեն ապացուցում: Փոխարենն առաջարկվում է հիպոթեզ, կատարում են էքսպերիմենտ ու ըստ այդմ որոշում, ունեցած տվյալները աջակցում են հիպոթեզի գոյությունը (support the hypothesis) թե ոչ: Այս հիմնարար սկզբունքը հաշվի առնելով ձեր՝ իսկական ստուգաբանությունը ներկայացնելու պնդումը ձեր հոդվածին տալիս է կիսաֆանտաստիկ ու ոչ գիտական բնույթ .« Սակայն ամեն մի կասկած վերացնելու համար ստորև բանասիրական քննության կենթարկեմ այդ տեղանվան վերոհիշյալ ստուգաբանությունները, ցույց կտամ դրանց բացարձակ հիմնազուրկ լինելը և կներկայացնեմ իսկական ստուգաբանությունը» : Դա կարող էր լինել ընդամենը վարկած, որի իսկական լինելը պիտի հաստատեին այլ բանասերներ ու հայագետներ: Այստեղ տեղին է ընթերցողից ներողություն խնդրել իմ Ցեղակից Հրաչ Ներսիսյանի՝ ինքն իրեն իր երազած գիտնականի ու բանասերի տեղ դնելու ու ամենագիտության ախտով տառապելու համար:

    Այժմ անդրադառնամ ձեր մեկ այլ «գլուխգործոցի»- Հայերեն լեզուն այլ հնդեվրոպական լեզուներից բխեցնելու ձեր տեսությանը: Մի թե ձերդ գերազանցություն ԲԱՆԱՍԵՐ-ՀԱՅԱԳԵՏԻՆ հայտնի չի Իվանով-Գամկրելիձե աշխարհահռչակ լեզվաբանների տեսությունը, որով նրանք հնդեվրոպական լեզուների նախահայրենիքը տեղադրում են Հայկական լեռնաշխարհի սրտում՝ հայոց երեք լճերի միջակայքում; ձեզ հայագետ հաամարելով միթե՞ ծանոթ չեք Կարեն Արմսթրոնգի (Karen Armstrong) “Great Transformation” աշխատությանը, որով նա առաջ է քաշում (այստեղ ուշադիր. Առաջ է քաշում, այլ ոչ ապացուցում) Արիների՝ կովկասյան լեռներից Իրան, Հնդկաստան ու Չինաստան, ինչպես նաև Եգիպտոս, Հունաստան ու Եվրոպա արշավելու և տեղաբնիկներին, չնայած իրենց թվային փոքրամասնությանը, խաղաղ մեթոդներով հնազանդեցնելու և ներկայիս հնդեվրոպական քաղաքակրթությունը հիմնադրելու խիստ արժանահավատ տեսությունը՝ հիմնավորված մարդաբանական, լեզվաբանական ու հնէաբանական հարուստ նյութի ուսումնասիրությամբ:

    Ի վերջո, ինչպես կարելի է ինքներդ ձեզ համարեք Բանասեր-Հայագետ ու ակնհայտորեն կամ տեղյակ չլինեք կամ էլ ձևանաք, թե չգիտեք 2003 թվին Nature հեղինակավոր հանդեսում նոր զելանդացի հետազոտողներ Russell D. Gray & Quentin D. Atkinson-ի կողմից հրատարակված հոդվածի մասին(ի դեպ Պարոն Ներսիսյան,այդ հոդվածի օրինակն ուղարկել եմ ձեր հոդվածի ներքևում տեղադրված e-mail հասցեին, եթե չեք ստացել, իմաց արեք, նորից փորձեմ): Ըստ վերջինի, 87 լեզուների 2449 բառերի համեմատական վերլուծությունը պաշտպանում է հնդեվրոպական լեզուների անատոլիական (թեև պիտի լինի Հայկական լեռնաշխարհ, այլ ոչ Անատոլիա) ծագման տեսությունը, և որ հայերեն ու հուներեն լեզուները բաժանվել են 7000 տարի առաջ… Այստեղից կարելի է կատարել մի շարք եզրահանգումներ.

    1) թեև բանասեր չեմ, սակայն անգամ պարզագույն տրամաբանությունը կհուշեր, որ սկզբունքորեն անտրամաբանական է արդեն գիտական մեթոդներով հնագույն կենդանի/խոսակցական (այլ ոչ մեռած, ինչպես օրինակ թոխարերենը) լեզու հռչակված հայերենը համարել հայերենից հազարամյակներ երիտասարդ կամ քույր լեզուների (հունարեն, չէ որ եթե հայերենն ու հունարենն իրարից բաժանվել են 7000 տարի առաջ, ոչ մի հիմք չունենք հունարենին համարել մայր, իսկ հայերենին դուստր լեզու) «դուստր լեզու» :

    2) Անդրադառնալով հայերեն ու հունարեն լեզուների 7000 տարի առաջ տարանջատվելու փաստին, տեղին է նկատել, որ հունական քաղաքակրթությունը ունի 3 հազարամյակից ոչ ավելի պատմություն, առաջանում է հարց. Ի՞սկ որտեղ էին բնակվում նախահույները և այդ որտե՞ղ էին նրանց նախապապերը խոսում նախահուներեն այդ չորս և ավել հազարամյակ(7000-3000): Փառք աստծո, դրա պատասխանը տրվեց 2001 թվին, երբ Հայկական լեռնաշխարհի հարավ-արևմուտքում գտնվեց մարդկային քաղաքակրթության հնագույն տաճարը՝ Պորտասարը, հարուստ խիստ զարգացած ծիսական քանդակներով ու ճարտարապետությամբ:

    3) Փաստորեն հայերենի 7000 և ավելի վաղնջականությունը կարող է մեզ թույլ տալ առաջ քաշելու Ադամի ու Եվայի՝ հայերեն խոսելու վարկածը(ուշադիր, ես չեմ փորձում ապացուցել, ես առաջ եմ քաշում ՎԱՐԿԱԾ): Նախ, հին կտակարանում դրախտը տեղադրված է չորս գետերի արանքում, որից երկուսը՝ Տիգրիսն ու Եփրատն ունեն անմիջական առնչություն Հայկական լեռնաշխարհի հետ: Եթե ուշադիր կարդանք Ադամի տարիքը, երբ ինքն ունեցավ իր առաջին որդին, ապա այդ տարիքին գումարենք Ադամի առաջնեկի տարիքը, երբ նա ունեցավ իր առաջնեկը և այսպես շարունակ, ապա կստանանք, որ հին կտակարանային Աստվածն աշխարհն ու առաջին մարդուն արարեց 6500 առաջ… Իսկ այսօր գիտությունը հիմնավոր փաստեր է բերում այն մասին, որ հայերենն ունի ավելի քան 7000 վաղնջականություն… WHY NOT- կհարցներ ամերիկացին… Ճիշտ հասկացեք, իմ խնդիրը հին կտակարանային պատմության իրավացիությունը կամ գիտական լինելը ցույց տալը չի, ես իմ առջև խնդիր դրեցի եղած տվյալների հիման վրա առաջ քաշել վարկած, որի իրավացիության աստիճանը որոշելը թողնում եմ ընթերցողիս դատին:

    Այստեղ ևս մեկ անգամ ուզում եմ ընթերցողիցս ներողություն խնդրել իմ ցեղակից Հրաչ Ներսիսյանի՝ Հայագիտության ասպարեզում նորագույն բացահայտումներից բացարձակապես անտեղյակ լինելու և իր գիտական ամբարտավանության համար:

    Հ.Գ. Նորից կուզեի Հրաչ Ներսիսյանին հարցնել իր դոկտորական դիսերտացիայի թեման!!!

  27. Պրն., ցեղակից/ցեղակրոն ազգանունդ ո՞նց էր, հա, Ստեփանյան

    Ո՞մ է ուղղված Ձեր այս հանճարեղ մեկնաբանությունը: Ո՞վ է Հրաչ Ներսիսյանը: Այս էջի վրա ես տեսնում եմ Ներսես Ներսիսյան և Հրաչ Մարտիրոսյան: Բայց ըստ երևույթին այնքան եք ոգևորվել ձեր գիտական հայտնագործություններով, որ ամեն ինչ խառնել եք իրար:
    Գրում եք՝ «Մի թե ձերդ գերազանցություն ԲԱՆԱՍԵՐ-ՀԱՅԱԳԵՏԻՆ հայտնի չի…», իսկ միթե ձերդ պայծառափայլություն հնդեվրոպական լեզուների ՄԵԾԱԳՈՒՅՆ մասնագետին հայտնի չէ, որ հայերեն գրվում է «միթե»,
    այլ ոչ թե «մի թե»:
    Կարծեմ մնացյալի մասին չարժե ժամանակ վատնել: Միայն մի բարի խորհուրդ՝ շարունակեք զբաղվել Ձեր հոգեբանա-տնտեսագիտությամբ և ձեր անտեղի ու անհամ միջամտություններով մի խանգարեք մարդկանց իրենց գործն անել:Չէ՞ որ ձեզ ոչ ոք չի խանգարում:

  28. Կարդում եմ մէկնաբանութիւնները:
    Պրն. Հենզել, մի՞ թէ՞ դուք նախորդ մէկնաբանութիւնից նկատեցիք միայն այդ մի թէ՞-ն, եւ մէկնաբանողի շփոթմունքը անուն ազգանունների մէջ:
    Մի՞ թէ՞ կարծում եք, թէ նա այնքան անգրագէտ է եւ տեղեակ չէ, թէ ինչպէս են գրում այդ «մի թէ»-ն: Ապա ուշադիր նաեք, եւ կը տեսնեք, որ կան այլ «մի թէ»-ներ, որտեղ նա դրանք միասին է գրել: Տարօրինակ է:
    Խնդրում եմ որեւէ բան քննադատելուց մի կախուեք «փրփուրներից», այլ հարցին մօտեցեք ըստ էութեան:
    Այլապէս ստացւում է, որ Ձեր առաջ խնդիր է դրած նախ եւ առաջ վարկաբեկելը:
    Նոյնը կասեմ այլ իմ հայրենակիցներին, որոնք յոդուածը քննադատում են կամ այլ կոչերով են յանդես գալիս՝ առանց ընթերցելու այն: Խնդրում եմ ամբողջութեամբ ընթերցել յոդուածը, եթէ կամենում եք որեւէ հարցում առարկել:

  29. Պրն Լեռնցի շատ լավ է, որ կարդում եք մեկնաբանությունները, բայց ըստ երևույթին այնքան էլ լավ չեք կարդում:Եթե մի քիչ ավելի ուշադիր լինեիք, պիտի տեսնեիք, որ
    այդ «մեկնաբանությունը» (որին հեղինակը համեստորեն «հոդված» է համարում գրելով՝ «…իմ հոդվածի ընթացքում..» )իր խոսքերով ասած՝ «հայաթի Վալոդի» մեկնաբանություն է:Այնպես որ կարող եք չկասկածել, ես ուշադիր եմ կարդացել, բայց ժամանակ չունեմ «հայաթի Վալոդի» «հոդվածներ» մեկնաբանելու:

  30. Հարգելի Հենզել անշուշտ դուք ճիշտ եք մտածել, որ ես համաձայն չեմ լինի Հրաչ Մարտիրոսյանի Ձեր կողմից ” քաջագործություն” որակված տեսակետի հետ, և ասեմ ինչու։ Ձեզ հայտնի էին Ժամանակներ, երբ որոշ գիտնականներ, եթե դեմ էին արտահայտվում այն կարծրացած կարծիքին, թե երկրագունդը կլոր է, նրանց այն ժամանակվա մարտիրոսյանները ինչ էին անու՞մ- վառում էին, հիշեցնեմ որ ոչ այսօրվա պես-խոսքերով այլ իսկական կրակների մեջ….երևի բոլոր ժամանակներին է այո՞ դա բնորոշ,ինչ արած սա է կյանքը…, սակայն իրապես գիտությամբ զբաղվող գիտնականներին հայտնի է, եթե գիտնականը չունենա գիտական համարձակություն իր հետազոտություննեռում և համարձակություն չունենա սեփական տեսակետները առաջ քաշելու, այլ միայն կառչած մնա հարյուրամյա,թե հազարամյա կարծրացած տեսակետներին, այսօր մենք գիտական առաջխաղացումներ չէինք ունենա , դուք էլ Ֆրանսիա ոնց կհասնեիք, ինչո՞վ, մարտիրոսյանն էլ Հոլանդիա, բա…այդպիսի աշխարհահռչակ գիտնական էր նաև մեր ընդհանուր ընկեր արժանահիշատակ, մեծ հայասեր և մեծ գիտնական ԾՈՎԱԿ ՄԻՆԱՍԻ ԱՎԱԳՅԱՆԸ, որը քաջ ծանոթ էր մեր հետազոտական արդյունքներին…ինչ ասեմ,իսկապես զարմանալի էր, որ դուք կարող է այդպիսի միտք արտահայտեիք, այո ի դեպ հայտնի է նաև այսպիսի մի կարծիք, “ով տիրապետում է տեղեկատվությանը, նա տիրապետում է աշխարհին”, եթե մեր սերունդները այսօր, ի դեպ պետք է մտածել նաև գալիք սերունդների մասին էլ, ժամանակին չասենք որ ԱՐԱՐԱՏԸ մեր ԱՐԱՐԱՏՆ է, ոչթե աղրի դաղ, կամ ԱՆԻն ԱՆԻ է, ոչթե “անը”, ՄԵՐ ՔԱՐԱՀՈՒՆՋԸ մեր ՔԱՐԱՀՈՒՆՋՆ է , ոչթե ղոշունդաշ, որ ադրբեջանի թագավորություն գոյություն չի ունեցել…./այսպիսին են այսօր օտարերկրյա կազմակերպության կողմից տեղադրված մեր հուշարձանների ցուցատախտակների տեքստերը/ երաշխավորում ե՞ք, որ հետագայում էլ հղումներ չեն անի մարտիրոսյանների, ռասելների, գալշոյանների, սյունիների, հյուբշմանների ասածների վրա ու մի օր էլ ասեն ՀԱՅԱՍՏԱՆ չի էլ եղել ընդհանրապես, դե եթե թույլ տանք մշակութային հայկական անվանումների թուրքացված տեսակետները,ժամանակին կկորցնենք նաև մեր մշակույթն էլ, իսկ առանց մշակույթ չի լինի ոչ ազգ ոչ ՀԱՅՐԵՆԻՔ ։ ես Մարտիրոսյանի հոդվածում չտեսա իր սեփական կարծիքը իբրև գիտնական, այլ հակառակը ատամներով կառչած է մնացել թուրքացված անվանումներին համեմատելով մեզ ազերի կամ թուրք զեղծարարների հետ, հիմնավորելով, թե Հայաստանում այնքան արժեքներ կան, որ պետք չէ թուրքականն էլ մեզ վերագրենք, պատկերացնում եք՞, այսինքն ՄԵՐ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ՏԱՐԱԾՔԻ ՎՐԱ ԳՏՆՎՈՂ հուշարձանը վերագրենք թուրքին, արդարացնելով թե մենք շատ մշակութային արժեքներ ունենք, էտել թող թուրքինը լինի, ասել են հնագույն անունը ղոշուն դաշ է, բա լավ էտ մարտիրոսյանը հեչ սեփական կարծիք չունի առաջ տանելու որպես “հոլանդացի գիտնական”, պետք է հա կառչած մնա ” սենց են ասել” մտքերին, բաիրա տրամաբանությունն ուր է որպես “հոլանդացի գիտնական”։ Արդյո՞ք նման դատողուրյուն ունեցող մարդուն կարելի է գիտնական անվանել, որ մի դուք էլ “քաջագործ” եք համարել իրեն։ Աստված նման ” քաջագործներից” ՀԱՅՈՑ ԱՇԽԱՐՀԸ հեռու պահի։ Ես չեմ էլ զարմանում, որ այս հոդվածը հենց հիմա պատվիրեցին իրեն, երբ մենք հանդիպեցինք մեր մշակույթի նախարարի հետ,ր նրա հրահանգը եղավ տրամաբանական ր աներկբա, դե ինչ մարտիրոսյան աշխատի, աշխատի, լավ աշխատի, որ գոհացնես քո պատվիրատուներին,/էտ անուն ազգանունտ քո հագով չի տղա/ իսկ դուք Հենզել՞….դուք իր հոդվածը կարդացել ե՞ք… Հենզեեել՞…

  31. ՋՆՋՎԱԾ Է ԱԴՄԻՆԻՍՏՐԱՏՈՐԻ ԿՈՂՄԻՑ` ՏԵՔՍՏՈՒՄ ՊԱՐՈՒՆԱԿՎՈՂ ԱՆՎԱՅԵԼ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՏՃԱՌՈՎ

  32. Մարինե մենք իրար չենք ճանաչում և խոսում ենք բացարձակապես տարբեր լեզուներով:Իմ լեզուն գիտության լեզուն է և այդ նույն լեզվով է խոսում նաև Հրաչ Մարտիրոսյանը, բայց ոչ Դուք և առավել ևս ոչ Ձեր եղբայրը: Ուրեմն իմաստ չունի շարունակել այս խոսակցությունը: Դուք Ձեզ թույլ եք տվել ինձ գրել
    «իսկ դուք Հենզել՞….դուք իր հոդվածը կարդացել ե՞ք… Հենզեեել՞…»
    Ինձ համար ամեն ինչ պարզ է:

  33. Հարգելի բարեկամներ, ամենից առաջ Ձեր ուշադրությունն եմ հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ ես հոդվածում ոչ ոքի անձնական վիրավորանք չեմ հասցրել. եթե կատարելապես անընդունելի մի տեսակետ բնութագրում ես համապատասխանաբար, ապա դա չի նշանակում անձնական վիրավորանք (թեև կասկածից դուրս է, որ շատերին լրիվ իրավունք ունեի տգետ կոչել): Անձնական վիրավորանքն այն է, երբ, օրինակ, առանց մարդուն ճանաչելու բացարձակապես անհիմն ու անհեթեթ կերպով նրան համարում են հակահայ կամ թուրքամետ պատվեր կատարող կամ նման մի բան: Կամ՝ ամբարտավան, ինչպես կոչեց ինձ իր ծավալուն նամակում Արարատ Ստեփանյանը: Եթե Դուք դա Ձեզ թույլ տվեցիք, ապա ես մի կողմ կդնեմ ավելորդ կաշկանդվածությունն ու պարզապես ցուց կտամ, որ տգետ եք, քանի որ գործից տեղյակ լինելու շղարշով պատված Ձեր նամակը լի է բացահայտ տգիտություններով: Բայց մինչ այդ մի քանի կարևոր ընդհանուր պարզաբանումներ անեմ:
    Ես հասկացա, որ որոշ մարդիկ շփոթել են իմ գրած ցեղակենտրոն բառը ցեղակրոն-ի հետ: Ցեղակրոնների հետ հիմա գործ չունեմ: Ցեղակենտրոն բառով նկատի ունեմ ethnocentric: Ճիշտն ասած՝ սկզբնապես ես գրել էի հայակենտրոն. դա թերևս ավելի ստույգ է. հայակենտրոն է այն տեսակետը կամ տեսությունը, որ հայերին կամ հայերենին վերապահում է ամենաբացառիկություն և գերակայություն: Դա, ըստ էության, ethnocentric/ցեղակենտրոն/ազգակենտրոն-ի մեկ կոնկրետ՝ հայկական դրսևորումն է: Իմ հայաստանյան լավագույն ընկերներից մեկը, մի շատ հարգարժան գիտնական, բանաս. գիտ. դոկտոր, խորհուրդ տվեց հայակենտրոն-ի փոխարեն գրել ցեղակենտրոն/ethnocentric: Ենթադրվում էր, որ այդպես ավելի կոռեկտ ու չեզոք պիտի դիտվեր: Բայց նորից պարզվում է, որ ամեն ինչից էլ կարելի է կպչել:
    Հետո՝ խնդրում եմ ինձ վրա չբարդել մեղադրանք, թե իբր ես ակնարկել եմ, թե Հայաստանում պաշտպանվող բոլոր դիսերտացիաներն անարժեք ու սարքովի են: Նամակիցս պիտի որ պարզ լիներ, որ Հայաստանում շատ կան լուրջ գիտնականներ: Ո՞նց կարող եմ թացը չորի հետ խառնել: Բայց գոնե ես շատ լավ գիտեմ, որ, կոնկրետ, լեզվաբանության ասպարեզում Հայաստանում պաշտպանած թեկնածուականների մեծ մասը Եվրոպայում պաշտպանած դոկտորականների (PhD) հետ համեմատելն առնվազն անարդար է: Սա հեչ էական ու հարմար հարց չէր, բայց ինձ ներքաշեցին Զարուհին՝ իր վիրավորական տոնով, ու Արարատ Ստեփանյանը: Այնպես որ թողնենք անէական բաները:
    Մի բան էլ. որոշ մարդիկ ինձ մեղադրում են հոդվածիս էմոցիոնալության և հեգնական տոնի համար: Ինձ թվում է բոլոր չնախապաշարված մարդկանց պիտի պարզ լինի, որ նամակս խիստ գիտական է: Որոշ դեպքերում ես մտածված կերպով դիմել եմ էքսպրեսիվ միջոցների, բայց դա ոչ մի դեպում չի խանգարում գիտականությանը, իսկ անհարգալիցության մասին խոսք անգամ լինել չի կարող. պիտի հասկանալի լինի, որ հոդվածս նախատեսված է ոչ թե ակադեմիական հանդեսի համար, այլ հիմնականում ոչ մասնագետ լսարանի, ընդ որում հիմնականում ստիպված եմ եղել քննել այնպիսի աղաղակող անտեղյակություններ ու տգիտություններ, որոնց գիտական հրատարակություններում երբեք չէի անդրադառնա, ուստի ահավոր դժվարությամբ եմ ինձ զսպել, որ իսկական ու արժանի մակդիրները չտամ: Իսկ այն մի քանի դեպքերում, երբ անհնար է եղել դիմանալ ու գոնե սարկաստիկ մի բան չասել, այնպիսի հրեշավոր տգիտությունների մասին է եղել խոսքը, որ ինձ ավելի ճիշտ կլիներ մեղադել մեղմության մեջ: Քանի որ երբ լայն լսարան ունեցող մարդը, առանց գիտական տարրական պատասխանատվության ու մասնագիտական գիտելիքների, մարդկանց ուղեղների վրա բռնանում է, նա ոչ մի արդարացում չունի: Հոդվածս ուշադիր կարդացողը հստակ կտեսնի, որ առանց լուրջ հիմքի ու գիտական վերլուծության ոչ մեկին չեմ քննադատել: Տեր եմ իմ խոսքերին: Ես նույնիսկ ամաչում եմ, որ՝ հերիք չի ստիպված եմ եղել հանգամանորեն բացատրել այնպիսի տարրական մի բան, որ հայոց լեզվին հնդեվրոպական մայր լեզու համարելն անհեթեթություն է, հիմա նորից մարդիկ գրում են նույն անտեղյակություններն ու ստիպում կրկնել արդեն գրածս բաները: Կամ ինչպե՞ս կարող եմ ես հանգիստ կարդալ այնպիսի հրեշավոր տգիտություն, թե՝ Հայոց այբուբենը (ուշադրություն. լեզուն էլ չէ՝ այբուբենը) լեզուների մայրն է: Իհարկե, մարդիկ իրար հետ սրճարանում կամ բարում զրուցելիս կարող են ցանկացած բան մոգոնել ու քննարկել. ազատ աշխարհ է: Բայց նման բան անել ավագ դպրոցում կամ նման մի այլ տեղ և անտեղյակ ու ամեն ինչ պատրաստակամորեն կլանող պատանիներին ու երիտասարդներին մոլորեցնել ու զոմբիացնել՝ ԱՆՆԵՐԵԼԻ Է (այս ամենի մասին մանրամասն տես §§ 5-6):
    Պրն Ստեփանյան, ոչինչ, որ ազգանունս սխալ եք գրում, թեև այն և հոդվածի գլխին է գրված, և վերջում: Ինչևէ, դա էական չէ: Ձեզ հետաքրքրող հարցին պատասխանեմ (թեև հոդվածիս գրականության ցանկում էլ կարող էիք տեսնել). H. K. Martirosyan (2010), Etymological dictionary of the Armenian inherited lexicon. Leiden, Boston: Brill. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, 8), (1000 pages): Այսինքն՝ հայերենի հնդեվրոպական բառամթերքի ստուգաբանական բառարան:
    Ձեր նամակի սկզբնամասի երկարուձիգ անիմաստություններին չեմ անդրադառնա: Նայենք այս երկու նախադասությունները. “Նախ ձեր հոդվածի նախաբանում փորձում եք տպավորություն ստեղծել, որ այն ինչ գրում է գիտական կոչում ունեցողը, վերջնական է ու անքննելի: Մյուս կողմից էլ տեսակետների մյուս բևեռը անվանում եք “տգիտությունների ծով”:
    Առաջին նախադասությունը, ինչպես և ստորև ինձ “ամենագիտության ախտով տառապելու” մեղադրանքը ստոր ստեր են: Ի տարբերություն Ձեզ՝ ես գիտեմ, թե ինչ գիտեմ ու ինչ չգիտեմ: Իմ գրքում ու հոդվածներում ներկայացնում եմ ու քննում հարյուրավոր վարկածներ՝ իմ կամ այլոց առաջադրած, որոնք տարբեր հավանականության աստիճաններ ունեն: Եթե դրանք կարդաք ու գտնեք, որ սխալ եմ, ապա միայն այդ դեպքում իրավունք ունեք նման անմտություն բարդել ինձ վրա: Բայց անշուշտ կա հստակ մի բազա, որի վրա վստահորեն կարելի է հենվել: ՈՒ այդ բազայի վրա հենվելով իրավունք ունեմ ասելու, որ Քարահունջ-Stonehenge վարկածը գոյության իրավունք չունի (համենայն դեպս՝ այժմյան տեսքով): Դուք, իհարկե, նորմալ չեք կարդացել կամ ընկալել հոդվածս. ի դեպ՝ հենց վերջին՝ § 7.2-ում հստակորեն գրել եմ. “Անհրաժեշտ է լավ հասկանալ ևս մի բան. չի կարելի կարծել, թե հայ և համաշխարհային համեմատական լեզվաբանությունն արդեն գիտի հնդեվրոպական լեզվի ու հայերենի ծագման վերաբերյալ բոլոր հարցերի պատասխանները: Մենք ունենք ամուր հող մեր ոտքերի տակ, և բազմաթիվ կարևոր հարցեր արդեն, գոնե հիմնական գծերով, պարզ են: Այդուհանդերձ, դեռ հսկայական քանակությամբ անհստակ վարկածներ ու լրիվ մութ հարցեր կան, որոնք սպասում են իրենց հետազոտողներին: Շատ հարցեր մինչև վերջ էլ մութ կմնան: Սակայն Քարահունջ-ի և նրան հարող “տեսությունների” հարցը շատ հստակ է. դրանք գոյության իրավունք չունեն նույնիսկ որպես վարկած. խոսքը մասնավոր տարաձայնությունների մասին չէ, այլ արդի հայագիտության հետ բացարձակ, լիակատար ու սկզբունքային անհամատեղելիության”:
    Ինչ վերաբերում է Ձեր 2-րդ նախադասությանը՝ “Մյուս կողմից էլ տեսակետների մյուս բևեռը անվանում եք “տգիտությունների ծով”, ապա հաստատում եմ. տեր եմ այդ խոսքերիս: Իհարկե՝ դա հիմա չեմ հիմնավորի, քանի որ դրա համար պիտի կրկնեմ հոդվածս:
    Վարպետյանի մասին Ձեր ասածների արժեքը չհասկացա: Նրա ինձ ծանոթ աշխատանքներից ոչ մեկը գիտական արժեք չունի: Ոչ նա է լեզվաբան, ոչ էլ Դուք, որ հիմա սկսեք ինձ քննադատել այս պնդմանս համար: Ի դեպ՝ Դուք՝ այդպես հանդգնաբար ինձ ամբարտավան կոչող իմ ցեղակից, լեզվաբան չլինելով ո՞նց եք Ձեզ թույլ տալիս դատել իմ գիտական պատրաստվածության ու այլ որակների մասին: Հենց միայն այն, որ ես այսքան ուժ ու էներգիա եմ ծախսել ֆիզիկոսների, մաթեմատիկոսների ու այլ չլեզվաբանների անհեթեթությունները քննելու վրա ու դեռ շարունակում եմ (լուրջ կոլեգաներս, անշուշտ, շատ կզարմանան, որ գլուխ եմ դնում), հստակ ցույց է տալիս, որ ամբարտավանության մեղադրանքն առնվազն տխմարություն է: Այդուհանդերձ՝ նորմալ մարդկանց ամենայն հավանականությամբ հավաստիացնում եմ. ես այդ ժամանակս ու ջանքերս իզուր չեմ համարում, քանի որ, անկասկած, շատերի համար այն օգտակար ու ինֆորմատիվ է եղել:
    Իսկ ինչ վերաբերում է ԱՄՆ-ին վկայակոչելով հասարակական գիտությունների մասին Ձեր ճամարտակություններին (որպես տեղեկություն ասեմ, որ ես պոստդոկ եմ արել Միչիգանի համալսարանում), ապա անիմաստ բաներ եք ասում: ՈՒզում եք ասել, թե լեզվաբանությունն ու հարակից գիտությունները ավազի ու ենթադրությունների դաշտ ե՞ն: Հենց այստեղ էլ Ձեր նմանների ամենամեծ ողբերգությունն է: Հարկավոր է լավ կարդալ հոդվածիս § 6-ը և հասկանալ, թե ինչու եմ անընդունելի համարում լեզվաբանության նման ընկալումն ու ոչ մասնագետների միջամտությունը: Իհարկե, հրաշալի է, երբ ոչ մասնագետ մարդիկ հետաքրքրվում են, կարդում, հարցնում, սովորում… Բայց երբ նրանք, առանց համապատասխան գիտելիքների չնչին բազայի, սովորեցնողի կեցվածքով սկսում են ճամարտակել ու ավերել գիտության հիմքերը, անընդունելի է և անհանդուրժելի: Ես, ինձ հարգելով, երբեք հոդված չեմ համարձակվի գրել ֆիզիկայից, աստղագիտությունից, մաթեմատիկայից կամ տնտեսագիտությունից:
    Հետո իսկական ամբարտավանությամբ գրում եք. “Այժմ անդրադառնամ ձեր մեկ այլ «գլուխգործոցի»- Հայերեն լեզուն այլ հնդեվրոպական լեզուներից բխեցնելու ձեր տեսությանը: Մի թե ձերդ գերազանցություն ԲԱՆԱՍԵՐ-ՀԱՅԱԳԵՏԻՆ հայտնի չի Իվանով-Գամկրելիձե աշխարհահռչակ լեզվաբանների տեսությունը, որով նրանք հնդեվրոպական լեզուների նախահայրենիքը տեղադրում են Հայկական լեռնաշխարհի սրտում՝ հայոց երեք լճերի միջակայքում”: Լսեք, ծիծաղելի իմաստակ, գիտելիքներից ու տարրական տակտի զգացումից զուրկ “պրոֆեսոր”. էդ գիրքը ես անգիր գիտեմ դեռ 1988-ի երկրաշարժի անտուն, անլույս ու չարքաշ օրերից, երբ մոմի լույսի տակ հազար անգամ կարդում էի այն: Բայց լրիվ անհասկանալի է՝ ի՞նչ եք ուզում այն մատնանշելով: Դուք այնքան հեռու եք լեզվաբանությունից, որ չեք ըմբռնում հասարակ բաներ. Գամկրելիձե/Իվանովի գրքից բացի հարյուրավոր այլ գրքեր ու հոդվածներ էլ կան, ու նրանց տեսությունը միակն ու ապացուցվածը համարելն առնվազն մանկամտություն է: Նույնիսկ Ձեր հիշատակած Gray/Atkinson-ի (ի դեպ՝ շնորհակալ եմ pdf-ի համար, թեև ես այն ունեմ) և Ձեր չհիշատակած Renfrew-ի տեսությունները էապես տարբերվում են իրարից: Մանրամասների տեղը չէ. այստեղ էականը միայն այն է, որ Դուք էլ չգիտեք թե էդ Ձեր խոսքերն ինչ իմաստ ունեն մեր քննարկած թեմայի համար: Մի՞ թե ուղեղ ունեցող մարդը կարող է պնդել, թե՝ եթե նախահայրենիքը մի լեզվաճյուղի պատմական հայրենիքում է գտնվում, ապա տվյալ լեզուն տվյալ լեզվաընտանիքի մայրն է: Աբսուրդ ու տգիտություն: Եթե հոդվածիս § 6-ը կարդացած լինեիք, ապա կտեսնեիք, որ հստակորեն գրել եմ. “Եթե նույնիսկ ընդունենք հնդեվրոպական նախահայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհում կամ մերձակա տարածքներում տեղակայելու վարկածները, ապա դրանից ՈՉ ՄԻ ԿԵՐՊ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԵՏԵՎԵԼ, որ հայերենը հնդեվրոպական մյուս բոլոր լեզուների նկատմամբ գերակա դիրք է գրավում”:
    Ի դեպ՝ ես մեծագույն սխալ եմ գործում Ձեր ծայրահեղորեն անտեղյակ ու ինքնավստահ նամակին պատասխան արժանացնելով: Հենց թեկուզ Ձեր այս մի նախադասությունը “Այժմ անդրադառնամ ձեր մեկ այլ «գլուխգործոցի»- Հայերեն լեզուն այլ հնդեվրոպական լեզուներից բխեցնելու ձեր տեսությանը:” բավական է հստակորեն ապացուցելու, որ Դուք իմ հոդվածը չեք կարդացել կամ ոչինչ չեք հասկացել, եթե Ձեր կարծրացած կանխակալությունն առհասարակ ի վիճակի է նման հարցերում որևէ բան հասկանալ: Եթե դուք թասիբ, պատասխանատվություն ու հասկացողություն ունեք, ապա ցույց տվեք իմ հոդվածում նման ապուշ միտք: Ինչպե՞ս կարող էի ես ասել, թե հայերենը հնդեվրոպական այլ լեզուներից է բխում: Կարող է՞ երազում եք տեսել: Ամբողջ § 6-ը նվիրված է հնդեվրոպաբանության տարրական դրույթներին, որոնք Դուք ոչ իմ հոդվածում եք կարդացել, ոչ էլ այլուրեք: Ես շատ հստակորեն գրել եմ. “Հայերենը համարվում է հնդեվրոպական լեզու, այսինքն՝ պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, ինչը նշանակում է, որ հայերենը ցեղակից է խեթերենին, թոխարերենին, սանսկրիտին (հին հնդկերեն), պարսկերենին, հունարենին, լատիներենին, գերմաներենին, իռլանդերենին, ռուսերենին, լիտվերենին և մի շարք այլ լեզուների, այսինքն՝ սերում է բոլոր այս լեզուների նախամայր լեզվից:” Այնպես որ, անհարգարժան ու անտեղյակ պարոն, անկապ բաներ մի բարդեք վրաս ու մարդկանց մոլորության մեջ մի գցեք: Ի դեպ՝ քիչ անց էլ մի այլ հանճարեղ գյուտ եք անում. իբր ես հունարենին համարել եմ մայր լեզու: Ծիծաղելի ասելը քիչ է. Դուք պարզապես գրում եք ինչ քեֆներդ տա: Սեփական ուղեղ ունեցող ցանկացած մարդ կարող է ստուգել իմ հոդվածի համապատասխան հատվածներն ու պարզ տեսնել, որ ԴՈՒՔ ՈՉԻՆՉ ՉԵՔ ՀԱՍԿԱՆՈՒՄ:
    Եզրակացությունը չափից դուրս հստակ է. Դուք ոչ կոմպետենտ եք այս հարցերում, ոչ էլ հոդվածս կարդացել եք: Այնպես որ անիմաստ էր անգամ Ձեզ հետ քննարկում ծավալելը: Բայց ոչինչ, մարդիկ թող կարդան, տեղ-տեղ էլ մի քիչ խնդան:
    Արդեն ուժասպառ եղա: Միայն մի երկու բան էլ գրեմ տիկին Վահրադյանի ու այլոց ասածներին՝ նորից Օրբելյանի տեղեկության մասին պնդումների վերաբերյալ: Օրբելյանը միայն հիշատակում է գյուղը Տաթևին ենթակա բազմաթիվ գյուղերի ցուցակում (ընդ որում ոչ Ծղուկի կազմում). դա Գորիսի Քարահունջի մասին է. այնպես որ մի մոլորեցնեք մարդկանց, իբր թե նա ուղղակի տեղեկություն է տվել մեգալիթյան հուշարձանի մասին: Այս և հարակից հարցերի (այդ թվում՝ այդ տեղանվան ստուգաբանության) մասին էլ ի՞նչ գրեմ: Հոդվածումս ամենայն մանրակրկտությամբ ամեն ինչ գրել եմ: Նաև Պորտասար-ն է սարքովի: Եթե մեկը այդ տեղանվան մի վկայություն գիտի, թող ցույց տա. ես հրապարակավ շնորհակալություն կհայտնեմ նրան: Հայեր, առանց հոդվածս կարդալու ամոթ է դրա մասին ճամարտակել:
    Վերջում մի տարօրինակ հանգամանքի վրա հրավիրեմ Ձեր ուշադրությունը: 150-ից ավելի մարդ հավանություն (“like”) է տվել հոդվածիս: Սա, իհարկե, շատ լավ է. բոլորից շնորհակալ եմ, որ կարդացել են ու հավանություն տվել: Հենց էդքանն էլ հերիք է, որ չարչարանքս իզուր չհամարեմ: Սակայն հետաքրքիրն այն է, որ գրվել են գրեթե միայն բացասական ու տգետ կարծիքներ, որտեղ ոչ որևէ կոնկրետ հակափաստարկ կամ լուրջ առարկություն կա, ոչ էլ երևում է, թե դրանց հեղինակները կարդացել են հոդվածս: Այդ մասին արդեն գրել եմ նախորդ նամակումս, ուստի չեմ կրկնի: Բայց շատ զարմանալի ու վիրավորական է, որ գրեթե ոչ մի դրական կարծիք չի գրվել (բացի Հենզել Գեղամյանից, որի հետ մինչ այժմ ծանոթ չէի. մեծապես շնորհակալ եմ նրանից): Ես իհարկե, SMS հավաքող կոնկուրսանտ չեմ, ոչ էլ նեղանում եմ, որ մարդիկ զլացել են գրել: Ես պարզապես արձանագրում եմ փաստը. նորմալ ու դրական մարդը խելոք սեղմում է “like”-ն ու վերջ, մինչդեռ մյուսները, հոդվածը կարդալու փոխարեն, նետվում են կույր ու անիմաստ գրոհի: Դա նորից է հաստատում “մարտնչող տգիտության” դրույթը:
    ՈՒզում էի վերջացնել, երբ Մարինե Վահրադյանի նոր նամակն ստացա: Պարզապես ծիծաղելի է կարդալ այդ անհեթեթ նամակը. հատկապես նրա այս տողերը. “պատկերացնում եք՞, այսինքն ՄԵՐ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ՏԱՐԱԾՔԻ ՎՐԱ ԳՏՆՎՈՂ հուշարձանը վերագրենք թուրքին, արդարացնելով թե մենք շատ մշակութային արժեքներ ունենք, էտել թող թուրքինը լինի, ասել են հնագույն անունը ղոշուն դաշ է”: Տիկին Վահրադյան, Դուք պատասխանատվության զգացում անգամ չունե՞ք: Մի՞թե ես ասել եմ այդ հուշարձանը վերագրենք թուրքին: Ստիպված եմ նորից ցիտել վերջին՝ 7.2 պարագրաֆում իմ գրածը (որ, ի դեպ, հարգարժան պրն Հենզելն էլ էր ցիտել).

    “Մի՞թե առողջ դատողություն ունեցող մարդը կարող է իսկապես կարծել, թե ընդամենը 19-րդ դարավերջից վկայված Ղոշուն-դաշ-ի թուրքական ծագումը հիմք կտա այդ հուշարձանը թուրքական համարել: Դա անհեթեթության աստիճանի ծիծաղելի է: Կասկածից դուրս է, որ Հայկական լեռնաշխարի մարդաբանական ու մշակութային միակ ժառանգները հայերն են, և հայալեզու տարրը Հայկական լեռնաշխարհում է ավելի քան 3.000-3.500 տարի, մինչդեռ թուրքերն ընդամենը մեկ հազարամյակի ընթացքում կեղտոտ կոշիկներով ու անլվա մարմիններով մեր հայրենիք ներխուծած ու այն ավերած թալանչիներ են: Ի՞նչ առնչություն կարող են նրանք ունենալ ամենաքիչը 3-4.000 տարվա հնության մեգալիթյան հուշարձանի և, առհասարակ, հայկական լեռնաշխարհի մշակութային ժառանգության հետ: Բացարձակապես ո՛չ մի: Եթե հարևան գյուղերի թուրք խաշնարածներն այն տեսել են ու անվանել Ղոշուն-դաշ, մի՞թե դրանով այն դարձավ թուրքական: Ո՛չ, ո՛չ և ո՛չ: Տեսականորեն հնարավոր է, որ հայերը կառուցած լինեն այդ հուշարձանը կամ այն որևէ կերպ առնչվի հայոց մշակույթի հետ (թեև պետք է հասկանալ, որ համապատասխան ոչ մի փաստ չունենք նման բան պնդելու համար), սակայն թուրքական մասնակցությունը պարզապես Բ Ա Ց Ա Ռ Վ ՈՒ Մ է: Նույն կերպ՝ Göbekli-Tepe-ն իր այս թուրքական անվամբ կոչելով թուրքական չի դառնում, ինչպես որ թուրքական չեն դառնում մերձակա Boğazköy թուրքական բնակավայրի անվամբ հայտնի խեթական հնավայրն ու այնտեղ գտնված սեպագիր թանկարժեք ժառանգությունը:
    Որոշ մարդիկ ինձ կառարկեն՝ ասելով. “բայց թուրքերն ու ազերիները, այդուհանդերձ, կօգտվեն առիթից”: Դե՝ նրանց ի՞նչ կա. նրանք կարող են թուրքական մակագրությամբ պահածոյի տուփն էլ օգտագործել իրենց կեղծարարությունների մեջ: Մի՞թե մենք այս մասին էլ պիտի մտահոգվենք: Մենք պետք է մտահոգվենք միայն հետևյալի մասին. ապահովել հայագիտության բարձր մակարդակն ու միջազգային համբավը: Այ դրա՛նք իսկապես հիմա վտանգված են ու առանձնահատուկ հոգածություն են պահանջում:
    Ադրբեջանցիք ու թուրքերը կեղծիքների լուրջ հիմքեր ու կարիք ունեն: Նրանք զավթել են մեր պատմական հայրենիքի մի գերակշիռ մասը՝ Եփրատի և Տիգրիսի վերին հոսանքներից արևելք և հյուսիս-արևելք, ցեղասպանության աններելի ոճիրով բնաջնջել են այդ տարածքների հայ բնակչությունը, ստորաբար կեղծում են պատմությունը, ավերում ու յուրացնում են մեր մշակութային ժառանգությունը: Իսկ մենք պատմություն սարքելու ոչ մի պատճառ չունենք: ՈՒ չպիտի՛ անենք: Անելով՝ կրկնակի վնաս ենք հասցնում ինքներս մեզ. նախ՝ մեր երիտասարդությունը հակագիտական այդ թույնից վարակվում է ու զրկվում է լապշայի իմունիտետից. երկրորդ՝ մեր գիտության վարկը սպառնալիորեն իջնում է:”

    Ի դեպ՝ իսկապես առեղծված էր տիկին Վահրադյանի անհասկանալի ու անիմաստ միտքը նախարարության ինչ-որ պատվերի մասին. երևի երազ եք տեսել, հա՞: Այս ուրախ նոտայով ավարտեմ նամակս:
    Հաջողություն եմ մաղթում բոլորին: ՈՒրախ կլինեմ նորմալ մարդկանց հետ շարունակել շփումը իմ էլեկտրոնային հասցեով:

  34. ՀԱՐԳԵԼԻ ՄԱՍՆԱԿԻՑՆԵՐ, ԿԱՅՔԻ ԱԴՄԻՆԻՍՏՐԱՑԻԱՆ ՈՐՈՇԵԼ Է ՓԱԿԵԼ ԱՅՍ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄԸ, ԵԹԵ ՁԵԶՆԻՑ ՈՐԵՎԷ ՄԵԿԸ ԿՈՒՆԵՆԱ ԳԻՏԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՐՑԵՐ, ԷԼ. ՓՈՍՏԻ ՄԻՋՈՑՈՎ ԿԱՐՈՂ Է ԴԻՄԵԼ ՀՈԴՎԱԾԱԳՐԻՆ, ՎԵՐՋԻՆՍ ՄԵԾ ՀԱՃՈՒՅՔՈՎ ԿՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ԲՈԼՈՐ ԿԱՌՈՒՑՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԱԴՐՈՒՄՆԵՐԻՆ
    ՀԱՐԳԱՆՔՆԵՐՈՎ`
    ԿԱՅՔԻ ԱԴՄԻՆԻՍՏՐԱՑԻԱ

Comments are closed.