Հրաչ Մարտիրոսյան (PhD 2008, Լեյդենի համալսարան)
Համբարձման տոնի և այլ ծիսական արարողությունների մեջ կարևոր դեր խաղացող ծիսական տիկնիկները հայերենի բարբառներում հայտնի են բազմաթիվ անվանումներով (տես օրինակ Ամատունի 1912. 282-283; Բդոյան 1972. 490 և հաջ.): Ուզում եմ խոսել դրանցից միայն մի քանիսի մասին:
Խիանում / Տիգրանակերտում համբարձման հինգշաբթի օրը պատրաստվող փայտե տիկնիկի անունն է կաթով-ապրի արուս, այսինքն` Համբարձման-հարս, քանի որ այստեղ և այլ տարածքներում համբարձման տոնն անվանվում է այս տոնի համար շատ կարևոր ուտելիքի անվամբ` կաթնով, կաթով-ապրի տոն և այլն (Աճառեան 1913. 535; Բդոյան ՀԺԽաղեր 1, 1963. 161a), իսկ արուս նշանակում է ‘հարս’: Վերջինս փոխառված է արաբերեն ‘arūs ‘հարս’ բառից, որից ունենք նաև Արուս իգական անձնանունը (սա հետագայում խառնվել է այլ ծագում ունեցող Արուսեակ [Վեներա մոլորակի անվանումից] անվան հետ, տես ԱճառԱնձն Ա, 1942. 299-301):
Այն, որ այս տիկնիկը գիտակցվել է որպես ՀԱՐՍ, կասկածի ենթակա չէ: Նախ` նույն Խիանում / Տիգրանակերտում դրան հարսի շորեր են հագցրել, ապա` տոնի ժամանակ հանդես էր գալիս նաևՎիճակի հարս կոչվող պերսոնաժը, և հետո` հայ և այլ ավանդույթներում շատ տարածված է անձրևահարույց հմայածեսի տիկնիկի <ՀԱՐՍ ԼԻՆԵԼԸ>, հմմտ. օրինակ քրդ. buka-barane «անձրևի հարս»: Ամենայն հավանականությամբ գործ ունենք Ամպրոպաստծո կնոջ կամ հարսնացուի կերպարի վերապրուկի հետ: Հետաքրքիր է, որ երաշտի դեմ պայքարելու կամ բնության պտղաբերող ուժերը խթանելու նպատակով շատ տարածաշրջաններում մարդիկ ջուր են լցրել հարսի/երեցկնոջ կամ տիկնիկի կամ… էշի վրա: Հայտնի է, որ հին աստվածությունները քրիստոնեության ժամանակ հաճախ վերածվել են քաջքերի, փերիների կամ այլ կերպարների: Դրա վառ օրինակը Աստղիկն է, որը մեր հնագույն` բնիկ դիցարանի կարևորագույն աստվածություններից է, հանդես է գալիս նախաքրիստոնեական պաշտամունքային համակարգում (Աշտիշատ), իսկ ուշ շրջանի մի տեքստում վերածվել է քաջքուհու (տես Ալիշան, Հին հաւատք, 1910. 225-226, 300-301): Կարելի է վստահությամբ ասել, որ նախատիպում ջուր են լցրել Դիցուհու արձանի վրա, որը հետագայում փոխարինվել է նրան մարմնավորող տիկնիկով կամ իգական ծիսական պերսոնաժով: Հսկայական թվով տվյալներ են խոսում այս բանի օգտին:
Continue reading »